Awesta

Awesta (staropers. upa-stāvaka – „pochwały”, pahl. abestāg)[1] – kompilacja starożytnych świętych tekstów religijnych wyznawców zaratusztrianizmu (zoroastryzmu)[2], które powstały prawdopodobnie w okresie od połowy II tysiąclecia do VII wieku p.n.e.
Języki Awesty
Awesta powstała w języku irańskim[3] – w dwóch odmianach języka awestyjskiego: starszej i młodszej. Język awestyjski był używany w Azji Środkowej i na obszarze współczesnego Afganistanu w latach ok. 1500–500 p.n.e.[3] Najstarsza część Awesty (Gathy), przypisywana Zaratusztrze, została zapisana w odmianie staroawestyjskiej. Wykazuje ona bardzo duże podobieństwo do sanskrytu[4].
Historia powstania
Pierwotny tekst Awesty był przekazywany z pokolenia na pokolenie przez kapłanów zaratusztriańskich w formie recytacji. Według historiografów sasanidzkich pierwsze pisemne wersje Awesty powstały prawdopodobnie między VII a VI wiekiem p.n.e. Według tradycji perskiej zostały one zniszczone w IV wieku p.n.e. podczas podboju państwa Achemenidów przez Aleksandra Macedońskiego. Odtworzono je, ponownie zredagowano i uzupełniono o komentarze w czasach dynastii partyjskiej i sasanidzkiej. Proces spisywania Awesty zainicjował prawdopodobnie król Partów Wologazes, jednak dotąd nie odnaleziono pochodzącego z tej epoki rękopisu, który by to potwierdzał[potrzebny przypis]. Zasadniczą redakcję Awesty przeprowadzono z polecenia założyciela dynastii Sasanidów, Ardaszira I (226–241); w III wieku uzupełnił ją kapłan Tansar[5], a ostatecznej redakcji dokonano za panowania Szapura II (309–379).
Stan obecny
Do czasów dzisiejszych zachowało się około 25% oryginalnych tekstów; składają się one z 21 ksiąg (ok. 83 tysięcy słów), zwanych naskami. Większość z nich zapisano wierszem. Stanowią one najstarszą znaną formę staroirańskiej poezji sylabicznej. Dzielą się na pięć części:[6]
- Jasna (Yasna) – liturgia – najważniejsza i najstarsza część Awesty. Jest to zbiór liturgicznych modlitw i inwokacji. Zawiera Gathy.
- Gathy – najstarsze hymny i psalmy: 1-6, 7 (id. Jasna 37), 8, Hom Jaszt (rozdz. 9–11), kredo zaratusztriańskie (rozdz. 12), (rozdz. 13–27); część przypisywana samemu Zaratusztrze (rozdz. 29–54.1): Święte modlitwy (Aszem Wohu i Jata Ahu [Ahunwara]), Ahunawaiti Gatha (rozdz. 29–34), Jasna Haptanhaiti (rozdz. 35–42), Usztawaiti Gatha (rozdz. 43–46), Spentamainjusz Gatha (rozdz. 47–50), Wohukszatra Gatha (rozdz. 51), Wahisztoiszti Gatha (rozdz. 53), Airjęmā Aszjo (rozdz. 54.1), Airjema-Iszjo (rozdz. 54.2); pozostałe: rozdz. 54–72.
- Visparat (Wisprat), czyli wszyscy sędziowie – zbiór inwokacji i modlitw do wszystkich patronów.
- Vendidad (Wendidad, Wendidat, Widewdat), czyli prawo przeciw demonom – prawo kanoniczne i przepisy rytualne. Składa się z 22 rozdziałów, zwanych fargardami. Zawiera zasady prawa religijnego; traktuje o zachowaniu czystości, ceremoniach oczyszczania i opiece nad pożytecznymi zwierzętami.
- Jaszty, czyli pieśni pochwalne – hymny religijne ku czci bóstw.
- Njajisan
- Chorda Awesta, czyli Młoda Awesta – zbiór różnorodnych modlitw przeznaczonych do odmawiania przez świeckich w różnych okolicznościach. Powstała w IV wieku n.e. w języku pazand.
- Fragmenty – zbiór rozproszonych tekstów i modlitw z zaginionego kanonu Awesty[7].
Zend
Zend to komentarze do Awesty; najobszerniejsze z nich odnoszą się do Vendidadu. Większość z nich zredagowano za panowania dynastii Sasanidów w średnioirańskim języku pahlawi. Najmłodsze pochodzą z IX wieku[potrzebny przypis].
Inne teksty odnoszące się do Awesty
Przed XIV wiekiem w językach pahlawi i pazand powstało wiele tekstów odnoszących się do niezachowanych fragmentów Awesty, a także obszerna literatura dewocyjna, hagiograficzna i uzupełniająca. Fragmenty tych pism, które odnoszą się do pierwotnego tekstu, są przedmiotem sporów teologicznych i naukowych.
- Arda Viraz Namag
- Bundahiszn
- Wielki Bundahiszn
- Czidag Andarz i Porjotkeszan
- Wybór z Adarbada Mahraspandana
- Dadestan-i Denig
- Denkard (IX w.)
- Listy Manuszczira (881 n.e.)
- Menog-i Khrad
- teksty w języku pazand
- Riwajat Adur-Farnbaga
- Riwajat Farnbag-Srosz
- Pouczenia Adarbada Mahraspandana
- Wybór wierzeń i legend Zadsprama
- Szajest Ne-Szajest
- Szkand-gumanig Vizar
- Zand-i Vohuman Jaszt
Przekłady i publikacje

Pierwszego europejskiego przekładu Awesty – na język francuski – dokonał Abraham Hyacinthe Anquetil-Duperron w 1771 roku. Nadany mu tytuł Zend-Avesta jest kwestią sporną. Przyjmuje się, że właściwszą nazwą zbioru obejmującego Awestę i komentarze byłaby Apastak wazand[potrzebny przypis].
Na język polski Awestę (Wendidad, Wisperad i Jasnę, czyli tzw. Wielką Awestę) przetłumaczył prof. Ignacy Pietraszewski w dziele pt. Miano słowiańskie w ręku jednej familji od trzech tysięcy lat zostające, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest życiodawcza książeczka Zoroastra (Berlin, 1857). Przekład ten został wznowiony pod nieco zmienionym tytułem: Miano Słowiańskie, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest Życiodawcza książeczka Zoroastra albo Awesta Wielka (Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-19-0). Tekst przygotowali do druku, zredagowali i opatrzyli wstępem Julian Edgar Kassner i Andrzej Sarwa[8].
Kolejny pełny przekład na język polski ukazał się w trzech częściach: Awesta. Wendidad (cz. 1), tłum. Piotr Żyra i Andrzej Sarwa, wstęp Andrzej Sarwa, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2010, ISBN 978-83-62661-09-1; Awesta. Sîrôzahy, Yasty, Nyâyisy (cz. 2), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-26-8; Awesta. Yasna, Visparad, Âfrînagân, Gâhs i pozostałe fragmenty (cz. 3), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-16-9. Nie jest to jednak przekład z języków oryginalnych.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ AVESTA i. Survey of the history and contents of the book [online], Encyclopaedia Iranica [dostęp 2026-07-07] (ang.).
- ↑ Awesta, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-07-30].
- ↑ a b Iran vi. Iranian languages and scripts – Encyclopaedia Iranica [online], www.iranicaonline.org [dostęp 2019-08-03].
- ↑ ii. The phonology of Avestan. iii. The grammar of Avestan. iv. Avestan Syntax., [w:] K. Hoffmann), Avestan language i-iii – Encyclopaedia Iranica, www.iranicaonline.org, 1987 [dostęp 2019-08-03].
- ↑ Tansar propagator wiary, [w:] Mary Boyce, Zaratusztrianie : wiara i życie, Wydaw. Łódzkie, 1988, s. 139–141, 145–146, 148, 180, ISBN 83-218-0683-X, OCLC 749245004 [dostęp 2019-08-03].
- ↑ Avesta [online], Ramiyar Karanjia, 24 listopada 2016 [dostęp 2026-10-05] (ang.).
- ↑ Avesta: Fragments: Table of Contents [online], www.avesta.org [dostęp 2019-08-03].
- ↑ Miano Słowiańskie czyli nie Zendawesta a Zędaszta to jest Życiodawcza książeczka Zoroastra albo Awesta Wielka