Beza



Beza – słodki wyrób cukierniczy wykonany z piany ubitej z białek jaj kurzych i cukru, upieczonej (ususzonej) w niskiej temperaturze. W zależności od receptury, bezy w środku są kruche, piankowe (pavlova) bądź lekko ciągliwe[1].
W cukiernictwie rozróżniane są trzy główne rodzaje bez, zależne od sposobu dodawania cukru do białek[2]:
- francuska – ubijając pianę „na zimno”,
- szwajcarska – ubijając pianę „na ciepło”,
- włoska – zaparzając ubitą pianę gorącym syropem.
Z tej trójki masa na bezę włoską jest najstabilniejsza, a na francuską – najmniej trwała[3][4].
Nazewnictwo i historia
Inne określenia małych bez czyli ciastek bezowych, spotykane głównie w starszych publikacjach, to marengi, merengi lub meryngi[5][6][7]. Współcześnie określenie „merenga”, „merynga” a nawet „morenga” odnosi się do ciastka złożonego z dwóch korpusów bezowych przełożonych kremem (kawowym lub czekoladowym) lub konfiturą owocową[8][9][10], czasem wykańczane polewą kakaową i orzeszkami[11].
Wyżej wymienione określenia wywodzą się od francuskiej nazwy bezy – meringue[10]. Słowo meringue wywodzi się najprawdopodobniej z łacińskiego merenda oznaczającego „lekki wieczorny posiłek”, które przekształciło się później w odnotowaną w okolicach Artois i Picardie (północna Francja) formę meringa, która mogła oznaczać drobne, słodkie wypieki (herbatniki) na nieubijanych białkach[12]. Jest prawdopodobne, że to właśnie w tych rejonach odkryto istnienie piany ubitej z białek i cukru, po czym ten wynalazek kulinarny rozprzestrzenił się we Francji wraz z nową nazwą[12]. Mieszkańcy szwajcarskiej miejscowości Meiringen położonej w Alpach Zachodnich utrzymują, że to tam wymyślono bezę[13].
Francuska nazwa meringue ukazała się pierwszy raz w druku w 1691 roku, w książce kucharskiej Le Cuisiner royal et bourgeois autorstwa Françoisa Massialota[a][12][14]. Przepisy na bezę pojawiały się w europejskiej literaturze w XVII wieku jeszcze przed wspomnianą publikacją, po innymi nazwami[14]. Początkowo wypiekano niemal wyłącznie małe bezy, ponieważ ograniczenia technologiczne ówczesnych pieców utrudniały równomierne doprowadzenie ciepła do wnętrza większych porcji ciasta[14].
Zastosowanie
Masy bezowe (zarówno w stanie surowym, jak i po wysuszeniu) znajdują szerokie zastosowanie w produkcji cukierniczej jako samodzielne wyroby, składniki kremów maślanych, musów oraz deserów. Wykorzystuje się je m.in. do nadziewania rurek z ciasta francuskiego, wykańczania tart, tartaletek, serników, przekładania ciast (np. pleśniaka), a także do wyrobu ciepłych lodów, lizaków bezowych oraz lodów bezowych (włoskie gelato alla meringa[b]). Stanowią one również bazę do wypieku różnego rodzaju ciastek, takich jak tradycyjne beziki (drobne bezy wykorzystywane jako dodatek do zup owocowych, kremów-deserów itd.), merengi (zob. wyżej), sokoły, całuski (Śląsk Cieszyński), makaroniki, kokosanki, ciastka piankowe, herbatniki bezowo-orzechowe czy krajanki orzechowe. Z mas bezowych formuje się ponadto blaty tortowe (wykorzystywane m.in. w tortach hiszpańskim[15] i dakłasie), torty typu pavlova, delikatne rolady bezowe, a także komponenty do zapiekanych deserów lodowych[16]. Do bezików można zaliczyć też nice czyli gotowane w mleku pianki do zupy nic[8].
-
Dekoracje „grzybki” wykonane z bezy -

-
Ciastko z bez przełożonych kremem -
Ciastko ptysiowe (ekler) z bezą -
Francuskie makaroniki
-

-
Deser Baked Alaska -

-
Deser Eton mess -
Peruwiański deser Suspiro Limeño, w którym do wyrobu bezy włoskiej używa się syropu z wina Porto i cukru -
Ptysie z kremem bezowym
-
Napoleonka z kremem bezowym
-

-
Deser Floating Island („pływająca wyspa”) – niezapiekana beza podana na kremie angielskim, posypana syropem klonowym i migdałowym krokantem -
Zupa nic (pianki nice)
Składniki
Jakość bezy zależy przede wszystkim od jakości i świeżości użytych białek, które pełnią tu funkcję czynnika spulchniającego[17]. W przypadku bezy francuskiej i bezy włoskiej, w technologii cukierniczej istnieją dwa podejścia do temperatury białek przed ubijaniem[17]. Stosowanie białek schłodzonych pozwala na uzyskanie stabilniejszej mechanicznie piany o drobnych pęcherzykach powietrza, choć proces ten wymaga dłuższego czasu ubijania[2]. Białka o temperaturze pokojowej (ok. 20–22 °C) mają niższe napięcie powierzchniowe, co znacznie skraca czas napowietrzania sprzyjając jednocześnie szybszemu rozpuszczaniu kryształków cukru[17][3]. Przy wyrobie bezy włoskiej, wskazuje się też na konieczność utrzymania wysokiej temperatury wlewanego syropu cukrowego[17], co ma kluczowe znaczenie dla prawidłowej pasteryzacji i denaturacji termicznej białek. W przypadku bezy szwajcarskiej, gdzie białka ubijane są w kąpieli wodnej, początkowa temperatura białek nie ma znaczenia[17].
Cukier stabilizuje pianę[17]. Rodzaj cukru (drobny kryształ lub puder) wybiera się w zależności od pożądanej struktury gotowego wyrobu[18]. Zastosowanie cukru o drobnej granulacji ułatwia jego całkowite rozpuszczenie w masie białkowej, co zapobiega wadzie technologicznej nazywanej „płakaniem” bezy[17][3]. Zjawisko to polega na wydzielaniu się lepkich kropel syropu na powierzchni lub u podstawy wypieku; zachodzi ono w wyniku higroskopijnego pochłaniania wilgoci przez nierozpuszczone kryształki cukru podczas obróbki termicznej[3]
W bezach francuskiej i szwajcarskiej, opcjonalnie stabilizuje się dodatkowo pianę za pomocą kwasku cytrynowego, soku z cytryny, octu lub kwasu mlekowego[18]. Kwasowy odczyn środowiska sprzyja częściowej denaturacji białek, kontrolując ich koagulację, co zwiększa elastyczność sieci proteinowej i poprawia stabilność piany[18][3]. W rezultacie gotowe wypieki charakteryzują się mniejszą liczbą pęknięć[3], intensywniejszym połyskiem oraz intensywniejszą bielą[18].
Czasem do masy dodaje się też mąkę ziemniaczaną, dzięki czemu upieczona beza ma ciągnący się środek i chrupiącą skórkę[17]
Suszenie
Aby uzyskać beziki lub blaty bezowe, masę poddaje się procesowi długotrwałego suszenia w niskiej temperaturze (między 90 °C a 120 °C[19]). Niska temperatura pozwala na powolne odparowanie wody z piany bez karmelizacji cukru, dzięki czemu beza zachowuje swój śnieżnobiały lub perłowy kolor[4]. W początkowej fazie suszenia gaz rozszerza się i beza rośnie[4].
Bezy z dodatkami takimi jak orzechy (np. makaroniki) piecze się w nieco wyższych temperaturach (między 140–150 °C)[20]. W przypadku blatów na torty czasem skraca się czas suszenia lub nieco podnosi się początkową temperaturę suszenia (w przypadku tortu Pavlovej, do np. 170 °C[21]), aby uzyskać charakterystyczny kontrast tekstur: chrupiącą, spękaną skorupkę oraz miękki, piankowy środek.
Dawniej, ze względu na ograniczenia technologiczne ówczesnych pieców, podczas wypieku stosowano specyficzne metody ochronne. W książce Kuchnia polska wydanej w 1912 roku nakładem Księgarni Stefana Knasta znajduje się przepis na „tort cukrowy do herbaty”, w którym masę bezową na blaty wykładano na papier i suszono na blasze posypanej cukrem[22]. Warstwa cukru miała chronić bezę przed przypaleniem od spodu (zapewniając izolację termiczną), pochłaniać wydzielającą się wilgoć oraz unieruchamiać arkusz papieru (pod wpływem ciepła cukier stawał się delikatnie lepki).
Prawidłowo wysuszona beza francuska staje się bardzo krucha, lekka i delikatna.
Beza francuska
Beza francuska to podstawowy rodzaj bezy, przygotowywany metodą na zimno poprzez ubijanie surowych białek jaj z cukrem[23]. W klasyfikacji cukierniczej masa ta w stanie surowym zaliczana jest do grupy kremów sporządzanych na zimno, gdzie funkcjonuje jako jeden z wariantów kremu bezowego[24].
Przygotowanie masy na bezę francuską
Proces sporządzania ciasta bezowego przebiega w kilku etapach[24][2]:
- wstępne napowietrzanie (ubijanie) białek – początkowo na wolnych, a następnie na szybkich obrotach miksera,
- stopniowe dodawanie partiami cukru wymieszanego z kwaskiem cytrynowym (od momentu, gdy masa zwiększy swoją objętość 5–6-krotnie) przy jednoczesnym kontynuowaniu ubijania,
- intensywne napowietrzanie masy aż do momentu uzyskania lśniącej i gładkiej konsystencji oraz całkowitego rozpuszczenia się kryształków cukru (w warunkach produkcji przemysłowej ubijanie trwa zwykle 15–20 minut),
- wprowadzenie w końcowej fazie ubijania esencji smakowo-zapachowych oraz barwników.
Do masy czasem dodaje się alkohole (np. likiery owocowe lub spirytus) w celu nadania walorów smakowo-zapachowych. Czasem nawet zamiast kwasku[4], jednak obecność etanolu zmniejsza stabilność piany.
Zastosowanie masy na bezę francuską
Masa ta wykorzystywana jest do nadziewania lub dekorowania wyrobów, oraz jako składnik deserów[24][23]. Wypieka się z niej beziki i blaty bezowe[25].
Szybko traci plastyczność (podchodzi wodą i odpowietrza się), dlatego wymaga natychmiastowego użycia[24], w szczególności w przypadku przeznaczenia na bezy – uformowania i ususzenia (zob. sekcja wyżej #Suszenie)[4]. Po naniesieniu masy jako dekoracyjnego kremu bezowego na wyroby cukiernicze, zaleca się ich krótkie zapieczenie w temperaturze 220–240 °C[24]. Obróbka termiczna utrwala kształt dekoracji i powoduje wytworzenie na jej powierzchni charakterystycznej, złotobrązowej skórki, podnosząc jednocześnie walory smakowe gotowego produktu[24].
Zobacz też
Uwagi
- ↑ Zob. przepisy na stronach 302-304 wydania z 1693 roku w bazie Internet Archive.
- ↑ W cytowanym źródle („Mistrz branży” nr 95) występują jako włoskie „lody merengi”.
Przypisy
- ↑ Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 47, 48, 50.
- ↑ a b c Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 45–46.
- ↑ a b c d e f Beza – rodzaje, techniki i najczęstsze błędy. akademiamistrza.pl (Bunge Polska Sp. z o.o. w Kruszwicy), 2026-05-14. [dostęp 2026-11-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-11-07)].
- ↑ a b c d e Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 46.
- ↑ „Suflety”, przepis „Beziki – marengi”. W: Joanna Mosingiewicz: Potrawy z jaj. Wyd. IV. Warszawa: Wydawnictwo „Watra”, 1974, s. 103.
- ↑ „Marengi”. W: Andrzej Kozioł: Polski słownik kuchenny i biesiadny. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Text”, 2003?, s. 154–155. ISBN 83-88934-14-7. Cytat: „Marengi – dawna nazwa ciastek zwanych dzisiaj bezami. (...)”.
- ↑ „merengi (meryngi)”. W: Michał Arct: M. Arcta Słownik ilustrowany języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta, 1916.
- ↑ a b Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 49.
- ↑ „merenga (merynga)”, [w:] Słownik języka polskiego [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2026-11-07].
- ↑ a b W. Doroszewski (red.), merenga, [w:] Słownik języka polskiego [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2026-11-07].
- ↑ „Merenga”. W: Maciej E. Halbański: Leksykon sztuki kulinarnej. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo „Watra”, 1983, s. 110. ISBN 83-225-0106-4.
- ↑ a b c „Egg Foams”. W: Harold McGee: On Food and Cooking. Wyd. completely revised and updated. Nowy Jork: Scribner, 2004 (cop.), s. 107. ISBN 978-0-684-80001-1. (ang.).
- ↑ Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 448.
- ↑ a b c „Meringue”. W: Alan Davidson: The Penguin Companion to Food. Londyn: Penguin Books, 2002, s. 595–596, 1054. ISBN 0-14-051522-4. OCLC 51050900. (ang.).
- ↑ „Hiszpański tort”. W: Maciej E. Halbański: Leksykon sztuki kulinarnej. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo „Watra”, 1983, s. 64. ISBN 83-225-0106-4.
- ↑ Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 46,48–50.
- ↑ a b c d e f g h Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 47.
- ↑ a b c d Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 46, 47.
- ↑ Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 47–48.
- ↑ Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 47–48, 50.
- ↑ Anna Wrońska: Tort Pavlova. [w:] Ania Gotuje (aniagotuje.pl) [on-line]. [dostęp 2026-11-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-11-07)].
- ↑ Rozdział XIV. „Ciasta” : 423. „Tort cukrowy do herbaty”. W: Kuchnia polska. Inowrocław: Księgarnia Stefana Knasta, druk: Drukarnia S. Buszczyńskiego, 1912, s. 177.
- ↑ a b Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 45.
- ↑ a b c d e f Mistrz branży (nr 130) ↓, s. 32.
- ↑ Mistrz branży (nr 95) ↓, s. 45, 47.
Bibliografia
- Joanna Gwizdała. Jego puszystość, krem. „Mistrz branży”. Maj-czerwiec 2024 (nr 130), s. 28–32. Wydawnictwo „Grupa 69”. ISSN 2084-8439.
- Joanna Gwizdała. Kompendium wypieków: ciasto bezowe. „Mistrz branży”. Czerwiec 2021 (nr 95), s. 45–50. Wydawnictwo „Grupa 69”. ISSN 2084-8439.