Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Chronon


Chronon (z gr. χρόνος, „czas”) – hipotetyczny kwant czasu, czyli elementarny przedział czasu w modelach, w których czas ma strukturę dyskretną albo w których zdarzenia mogą zachodzić tylko w dyskretnych chwilach ciągłego czasu[1][2][2]. Pojęcie to było używane w różnych historycznych i teoretycznych próbach dyskretyzacji czasu[2], którym stawia się poważny zarzut, że matematyka mechaniki kwantowej posługuje się ciągłym czasem[3].

Jednym z konkretnych zastosowań pojęcia chrononu jest model Piera Caldiroli(inne języki), w którym ruch elektronu opisuje się równaniami różnicowymi ze skończonym krokiem czasowym[4][2]. Chrononu nie należy utożsamiać z czasem Plancka: czas Plancka jest jednostką naturalną zdefiniowaną przez stałe fizyczne, natomiast chronon ma znaczenie zależne od przyjętego modelu[5][2].

Geneza i rozwój pojęcia

Termin chronon w sensie kwantu czasu wprowadził Robert Lévi(inne języki) w 1927 roku w pracy poświęconej nieciągłej teorii działania[1]. Była to jedna z wczesnych prób sprawdzenia, czy równania fizyki można formułować nie tylko dla ciągłego parametru czasu, lecz także dla skończonych kroków czasowych[2].

W pierwszej połowie XX wieku podobne motywacje pojawiały się w różnych, często niezależnych propozycjach dyskretnej lub skwantowanej geometrii. W 1947 roku Hartland Snyder przedstawił teorię skwantowanej czasoprzestrzeni niezmienniczą względem transformacji Lorentza, lecz nie względem przesunięć. W tym samym roku Chen Ning Yang zaproponował jej wariant w zakrzywionej czasoprzestrzeni de Sittera, niezmienniczy względem szerszej grupy przekształceń niż transformacje Lorentza[6]. Przegląd tych prób – wraz z propozycją Caldiroli – podsumowali później Farias i Recami[2]. Motywacje takich prób były różne – metafizyczne, metodologiczne lub epistemologiczne – i tylko niekiedy łączyły się one z równoległymi próbami wprowadzenia podstawowej długości do teorii materii, podejmowanymi w dużej mierze z powodu rozbieżności w elektrodynamice kwantowej[7.1].

Poszczególne propozycje wychodziły przy tym od różnych przesłanek empirycznych. Już w latach 20. XX wieku podstawowy przedział czasu wyprowadzano z analizy najkrótszych długości fal obserwowanych wówczas w promieniowaniu kosmicznym. W późniejszych ujęciach kwant czasu wiązano ze skwantowaniem czasów życia cząstek elementarnych i szacowano na s, a więc rząd wielkości ten sam co chronon, który Caldirola wprowadził już w latach 50. XX wieku[2].

Model Caldiroli

Według przeglądu Fariasa i Recamiego pierwszym rzeczywistym przykładem teorii opartej na istnieniu podstawowego przedziału czasu były prace Caldiroli nad dyskretną teorią elektronu. W tym ujęciu ruch cząstki nie jest opisywany równaniem różniczkowym w całkowicie ciągłym czasie własnym, lecz równaniami różnicowymi z elementarnym krokiem czasowym. Chronon pełni tam rolę parametru dynamiki, a nie tylko nazwy dowolnie krótkiego odcinka czasu[4][2].

Dla elektronu Caldirola wiązał charakterystyczny parametr z klasycznym promieniem elektronu. W oryginalnym zapisie Caldiroli skala ta jest wyrażona w konwencji cgs jako ułamek klasycznego promienia elektronu[4]. Po przeliczeniu na przedział czasu w zapisie SI często używana postać ma wartość[2]:

gdzie oznacza przenikalność elektryczną próżni, ładunek elementarny, masę spoczynkową elektronu, a prędkość światła w próżni. Model rozróżnia dwie bliskie sobie wielkości: podstawowy krok dyskretyzacji oraz sam chronon dlatego liczby podawane dla „chrononu elektronu” mogą różnić się o czynnik rzędu jedności. Otrzymana wartość jest tego samego rzędu co czas przebiegu światła przez klasyczną średnicę elektronu, a zależy wyłącznie od ładunku i masy spoczynkowej cząstki[2].

Model Caldiroli miał m.in. łagodzić trudności klasycznej elektrodynamiki punktowego elektronu, takie jak nieskończona energia własna i problem siły reakcji promieniowania(inne języki), z którymi nie poradziły sobie wcześniejsze ujęcia Abrahama, Lorentza i Diraca. Elektron nabiera w nim cech obiektu rozciągłego o strukturze wewnętrznej, choć teoria nie zakłada żadnego modelu jego budowy – dyskretny charakter wnosi sam kwant czasu[2].

Widmo mas naładowanych leptonów

Jedną z konsekwencji, jakie Caldirola wyprowadził z hipotezy chrononu, było przybliżone odtworzenie mas naładowanych leptonów. Elektron jest w tym ujęciu obiektem punktowym poruszającym się w czterowymiarowym mikrowszechświecie de Sittera, którego stała krzywizna jest wyznaczona przez chronon. Skwantowanie takiego ruchu warunkami Bohra-Sommerfelda daje ciąg dopuszczalnych stanów o tym samym ładunku i rosnących masach[4].

Model rozbudowano następnie o przypuszczenie, że stany wzbudzone elektronu powstają ze sprzężenia jego wewnętrznego momentu magnetycznego z własnym polem. Odpowiadająca temu dodatkowa energia samooddziaływania wprowadza drugą liczbę kwantową, a warunek, by tor cząstki mieścił się we właściwej powłoce mikrowszechświata, dopuszcza dla niej tylko wartości 0 i 1 – i to wyłącznie powyżej stanu podstawowego. Elektron nie ma więc w tym modelu stanu wzbudzonego, a mion ma dokładnie jeden[4].

Dla trzech najniższych stanów model daje masy 0,511 MeV (elektron), 105,55 MeV (mion) i około 21,58 GeV dla dalszego „ciężkiego elektronu”, a wzbudzenie mionu wypada przy około 1794 MeV. Caldirola utożsamił ten ostatni stan z taonem i wskazywał na zgodność z ówczesnym pomiarem z eksperymentu DESY-Heidelberg, dającym 1790 ± 10 MeV[4]. Późniejszy przegląd modelu powtarza tę wartość jako 1794,33 MeV, zauważa jednak, że przewidywany przez tę samą konstrukcję ciężki lepton o masie rzędu 20 GeV nie znajduje potwierdzenia w danych doświadczalnych[2].

Relacja do czasu Plancka

Chronon bywa popularnie zestawiany z czasem Plancka, ale są to różne pojęcia. Czas Plancka jest jednostką naturalną zdefiniowaną z fundamentalnych stałych i jego wartość wynosi około sekundy i jest związana ze skalą, przy której oczekuje się jednocześnie istotnych efektów kwantowych i grawitacyjnych[5][8].

Chronon natomiast jest nazwą hipotetycznego kwantu czasu w konkretnych modelach. Wartość z teorii Caldiroli jest o wiele większa od czasu Plancka i wynika z właściwości elektronu, a nie z uniwersalnego połączenia stałej Plancka, grawitacji i prędkości światła[5][2].

Rząd wielkości obu pojęć dobrze widać w bezpośrednim zestawieniu[5][2]:

Czas Plancka i chronon Caldiroli – porównanie
Wielkość Przybliżona wartość Status
czas Plancka jednostka naturalna z
chronon Caldiroli parametr modelu elektronu
stosunek ok. chronon Caldiroli jest znacznie większy

Status teoretyczny i ograniczenia

Motywacją do wprowadzania chrononu jest możliwość zastąpienia ciągłej osi czasu strukturą skokową. W takim obrazie równania ruchu można zapisywać jako relacje między kolejnymi stanami oddzielonymi skończonym krokiem, podobnie jak w równaniach różnicowych. Dyskretność czasoprzestrzeni mogłaby też, w pewnych modelach, ograniczać część rozbieżności pojawiających się przy dowolnie małych skalach[2][7.2].

Samo przeniesienie chrononu do mechaniki kwantowej nie jest przy tym jednoznaczne. Zastąpienie pochodnej po czasie ilorazem różnicowym można wykonać na trzy sposoby – opóźniony, symetryczny i wyprzedzający – a każdy daje inną postać równania Schrödingera. Zwykłą mechanikę kwantową odtwarza w granicy zerowego chrononu tylko wersja symetryczna, natomiast wersja opóźniona opisuje układy dyssypatywne, czyli mechanikę kwantową z tarciem[2].

Jednocześnie taka modyfikacja napotyka poważne trudności. Matematyka mechaniki kwantowej posługuje się bowiem ciągłą przestrzenią i ciągłym czasem (zawiera m.in. równania różniczkowe)[3]. Przegląd Fariasa i Recamiego zwraca ponadto uwagę, że ograniczenia rozróżnialności kolejnych stanów układu kwantowego wynikają z relacji nieoznaczoności, a te zależą od rozważanego układu. Podstawowy przedział czasu nie mógłby więc mieć wartości uniwersalnej i musiałby zmieniać się od układu do układu[2].

Współczesne badania nad grawitacją kwantową rozważają wiele sposobów, w których klasyczny, ciągły opis czasoprzestrzeni może przestawać być wystarczający w skalach Plancka[8][7.3]. Według Amita Hagara dyskretność, która może wynikać z niektórych z tych podejść, jest jednak znacznie bardziej złożona niż prosta intuicja dyskretnej czasoprzestrzeni, na której opierały się badania z lat 30. i 40. XX wieku[7.4]. Na przykład pętlowa grawitacja kwantowa i teoria zbiorów przyczynowych postulują podstawowe elementy kombinatoryczne (grafy sieci spinowych lub zbiory przyczynowe), wiążą je z geometrycznymi pojęciami pola powierzchni lub objętości i przewidują albo zakładają dyskretność odpowiednio przestrzeni lub czasoprzestrzeni[7.5].

Chronon pozostaje więc pojęciem hipotetycznym, używanym jako nazwa podstawowego przedziału czasu w konkretnych modelach[3][2].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ a b Robert Lévi. Théorie de l'action universelle et discontinue. „Journal de Physique et le Radium”. 8 (4), s. 182–198, 1927. DOI: 10.1051/jphysrad:0192700804018200. (fr.). 
  2. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Ruy A. H. Farias, Erasmo Recami. Introduction of a Quantum of Time ("chronon"), and its Consequences for the Electron in Quantum and Classical Physics. „Advances in Imaging and Electron Physics”. 163, s. 33–115, 2010. DOI: 10.1016/S1076-5670(10)63002-9. (ang.). 
  3. ↑ a b c Chronon. Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2026-05-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-11-14)]. (ang.).
  4. ↑ a b c d e f P. Caldirola. The introduction of the chronon in the electron theory and a charged-lepton mass formula. „Lettere al Nuovo Cimento”. 27 (8), s. 225–228, 1980. DOI: 10.1007/BF02750348. (ang.). 
  5. ↑ a b c d CODATA Value: Planck time. NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty. [dostęp 2026-05-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2026-05-20)]. (ang.).
  6. ↑ C. N. Yang. On Quantized Space-Time. „Physical Review”. 72 (9), s. 874, 1947. DOI: 10.1103/PhysRev.72.874. (ang.). 
  7. ↑ Amit Hagar: Discrete or Continuous? The Quest for Fundamental Length in Modern Physics. Cambridge: Cambridge University Press, 2014. ISBN 978-1-107-06280-1. (ang.).
    1. ↑ s. 69, 74, 97
    2. ↑ s. 69, 89
    3. ↑ s. 173
    4. ↑ s. 180
    5. ↑ s. 188
  8. ↑ a b Carlo Rovelli. Quantum gravity. „Scholarpedia”. 3 (5), s. 7117, 2008. DOI: 10.4249/scholarpedia.7117. (ang.).