Chryzoberyl
| Właściwości chemiczne i fizyczne | |
| Skład chemiczny |
tlenek glinu i berylu (BeAl2O4) |
|---|---|
| Twardość w skali Mohsa |
8,5[1] |
| Przełam | |
| Łupliwość |
wyraźna wg {110}, niedoskonała wg {010}, słaba wg (001)[1], dobra słupowa[3] |
| Pokrój kryształu |
grubotabliczkowy, słupkowy, tabliczkowy, płytkowy[4] |
| Układ krystalograficzny |
rombowy[1] |
| Właściwości mechaniczne |
kruchy[4] |
| Gęstość |
3,68–3,78 g/cm³ |
| Właściwości optyczne | |
| Barwa |
żółty w odcieniach, też: żółtozielony, szary, brązowy, niebieskozielony, zielony, szmaragdowozielony, brunatny, czerwony, fioletowy, rzadko jasnoniebieski albo bezbarwny |
| Rysa |
biała[4] |
| Połysk | |
| Współczynnik załamania |
nα = 1.746 nβ = 1.748 nγ = 1.756 (dwuosiowy)[1] |
| Inne |
dwójłomność: 0,010[1] dyspersja (optyka): 0,015 |
| Dodatkowe dane | |
| Klasyfikacja Strunza |
4.BA.05[1] |
Chryzoberyl – rzadki minerał z gromady tlenków. Nazwa minerału wywodzi się od greckich słów chrysos – złoto oraz beryllos – beryl[5], co nawiązuje do jego typowej barwy oraz pierwiastka berylu obecnego w składzie.
Charakterystyka
Właściwości
Składa się w około 20% z tlenku berylu (BeO) i 80% z tlenku glinu (Al2O3)[5][6]. Zawiera czasem domieszkę tlenku żelaza(III) (Fe2O3) oraz tlenku chromu(III) (Cr2O3)[5]. Krystalizuje w układzie rombowym. Pojedyncze kryształy charakteryzują się grubotabliczkowym lub słupkowym pokrojem, czasem są pseudoheksagonalne[5]. Często spotykany w formie bliźniaków wg (130), często w formie serca lub sześcioramiennej gwiazdy[4][3]; bywają wielokrotne[5]. Tworzy także ziarniste agregaty[3], kryształy wrosłe i narosłe[2]. Jest minerałem kruchym, przezroczystym do przeświecającego[5][1]. Typowymi zanieczyszczeniami w strukturze są tytan, chrom i żelazo[1]. Nierozpuszczalny w kwasach[5] i nietopliwy[3]. Przewodnictwo elektryczne wzrasta wraz z temperaturą[1].
Odmiany
Okazy zawierające chrom nazywane są mariinskitami[1].
- aleksandryt – odznacza się wyjątkową wśród minerałów własnością zmiany barwy[7].
- cymofan – kocie oko; charakteryzuje się falistym odblaskiem[7].
Występowanie
Powstaje w stadium pegmatytowym; w utworach kontaktowo-pneumatolitycznych[4]. Stanowi składnik pegmatytów granitowych[5][1]. Spotykany również w łupkach mikowych, gnejsach, granitach, w postaci otoczaków w żwirach i piaskach[5][3]. Często współwystępuje z berylem, turmalinem, fenkakitem, szerlitem, granatem, spessartynem, almandynem, albitem, spinelem, skaleniem, kwarcem, sillimanitem, kwarcem dymnym, topazem, muskowitem i andaluzytem[5][1][4].
Miejsca występowania: Sri Lanka – (odmiany ciemnooliwkowozielone) Matara, Ratnapura; Madagaskar, Rosja – (odmiany niebieskawe) Ural[5]; okolice Czelabińska i Jekaterynburga, w Górach Ilmeńskich; USA – Connecticut, Kolorado, Maine, Dakota Południowa; Brazylia – Minas Gerais, Minas Novos[5] (odmiany cytrynowożółte i jasnozielone); Indie, Birma – (odmiany bezbarwne), Australia, Tanzania, Finlandia, Czechy (Morawy), Zimbabwe, DRK, RPA, Kanada, Włochy, Norwegia[5][1][3].
Największy znaleziony kryształ ważył 8 kg (Brazylia 1828 r.). Najpiękniejszy okaz zwany chryzoberylem Hope’a znajduje się w British Museum.
W Polsce – w przeszłości notowany w otoczakach gnejsowych okolic Niemczy. Został stwierdzony na Dolnym Śląsku w druzach pegmatytowych w okolicach Strzegomia[5] i w nieco większych ilościach w piaskach złotonośnych w okolicach Złotoryi[7]. Spotykany także w Szklarach[3] i na Hali Izerskiej w Górach Izerskich[4].
Zastosowanie
- w jubilerstwie jako kamień szlachetny (wadą chryzoberyli o szlifie brylantowym jest niska dyspersja, czyli brak „ognia”)
- kolekcjonerstwo
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Chrysoberyl, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2025-05-03] (ang.).
- ↑ a b Rupert Hochleitner, Minerały, kamienie szlachetne, skały, Multico Oficyna Wydawnicza, 15 kwietnia 2022, s. 352, ISBN 978-83-7073-816-7.
- ↑ a b c d e f g Jan Parafiniuk, Atlas Minerałów, Multico Oficyna Wydawnicza, 2019, s. 124, ISBN 978-83-7073-845-7.
- ↑ a b c d e f g h Eligiusz Szełęg, Minerały i skały Polski, Multico Oficyna Wydawnicza, 2023, s. 102, ISBN 978-83-7073-816-7.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Ryszard Hutnik, Eufrozyna Piątek, Jerzy Wierski, Michał Sachanbiński, Vademecum zbieracza kamieni szlachetnych i ozdobnych, Wydawnictwo geologiczne, 1984, s. 117–118, ISBN 83-220-0199-1 [dostęp 2025-05-03].
- ↑ Chrysoberyl, [w:] WebMineral.com [online] [dostęp 2026-09-17] (ang.).
- ↑ a b c Michał Sachanbiński, Kamienie szlachetne i ozdobne Śląska, Ossolineum, 1979, s. 72–73, ISBN 83-04-00394-6.
Bibliografia
- Małgorzata Frączyk (red.), Leksykon przyrodniczy. Minerały i kamienie szlachetne, Horyzont, 2002, ISBN 978-83-7391-099-7.
- Cally Hall, Klejnoty. Kamienie szlachetne i ozdobne, Wiedza i Życie, 1996, ISBN 83-7184-838-2.
- Kazimierz Maślankiewicz, Kamienie szlachetne, wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo Geologiczne, 1982, ISBN 83-220-0132-0.
- Walter Schumann, Kamienie szlachetne i ozdobne, Alma-Press, 2004, ISBN 83-7020-324-8.
- Nikodem Sobczak, Mała encyklopedia kamieni szlachetnych i ozdobnych, Alfa, 1986, ISBN 83-7001-030-X.