Dasylirion
Dasylirion wheeleri | |
| Systematyka[1][2] | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Podkrólestwo | |
| Nadgromada | |
| Gromada | |
| Podgromada | |
| Nadklasa | |
| Klasa | |
| Nadrząd | |
| Rząd | |
| Rodzina | |
| Rodzaj |
wachlica |
| Nazwa systematyczna | |
| Dasylirion Zuccarini Allg. Gartenzeitung 6: 258 (1838)[3] | |
| Typ nomenklatoryczny | |
|
D. graminifolium Zucc.[4] | |
Wachlica (Dasylirion Zucc.) – rodzaj roślin z rodziny szparagowatych (Asparagaceae). Obejmuje 23 gatunki występujące na obszarze od Arizony i Teksasu do Meksyku. Wachlice były długo głównym źródłem pożywienia rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Historycznie i współcześnie są wykorzystywane do produkcji napoju alkoholowego o nazwie sotol. W krajach o gorącym klimacie niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, używane są też w bukieciarstwie, jako rośliny włókniste oraz do produkcji biopaliw.
Rozmieszczenie geograficzne
Centrum różnorodności rodzaju leży w północno-wschodnim Meksyku, gdzie występuje 21 gatunków wachlicy, z czego 15 endemicznie. Dwa gatunki (Dasylirion lucidum i D. serratifolium) występują naturalnie w południowo-zachodnim Meksyku. Ten ostatni został introdukowany do Hiszpanii[3].
Morfologia

- Pokrój
- Wieloletnie rośliny zielne[5], krzewiaste lub drzewiaste[6], osiągające wysokość 3 metrów (bez kwiatostanu)[7].
- Pędy
- Większość gatunków wachlicy tworzy zdrewniały kaudeks, który wraz ze wzrostem rośliny zwiększa swoją wysokość i średnicę. U niektórych gatunków kaudeks nie wyrasta ponad poziom gruntu, u innych tworzy pień o wysokości 2 metrów, pokryty korkowicą. Jednak u większości gatunków kaudeks nie jest zbyt tęgi i u starszych roślin ma tendencję do pokładania się na ziemi. Pnie są często podtrzymywane i chronione przez sztywne, martwe liście[5].
- Korzenie
- Młode rośliny tworzą dwa lub trzy duże, wrzecionowate korzenie, które są wyraźnie kurczliwe. U starszych roślin system korzeniowy jest gęsty i rozległy[5].
- Liście
- Skupione skrętolegle[8] w rozety wyrastające z wierzchołka pędu[6]. Blaszki liściowe są bardzo włókniste i odporne na suszę[5], równowąskie[6] i zwykle wzniesione, gładkie do silnie brodawkowatych, u niektórych gatunków owoszczone[5]. Zazwyczaj u nasady są rozszerzone i u niektórych gatunków zgrubiałe w tej części, gromadząc wodę[5]. Brzegi blaszek liściowych są nagie, drobnoząbkowate lub uzbrojone w rząd ostrych kolców[6], u niektórych gatunków zakrzywionych lub zredukowanych[5]. Wierzchołki blaszek u starszych liści rozpadają się na masę włókien[5].
- Kwiaty
- Rośliny dwupienne[9]. Kwiaty jednopłciowe, zebrane są w wąską, złożoną wiechę, przypominającą kłos. Pęd kwiatostanowy jest wydłużony i osiąga wysokość od 1 do 6 metrów. Na głównej osi kwiatostanu kwiaty zebrane są w skrócone pęczki lub grona, które wsparte są podsadkami, których wielkość zmniejsza się stopniowo w górę kwiatostanu. U większości gatunków podsadki są wolne i postrzępione, ale czasami gęsto zachodzą na siebie i mają kolor zielony lub czerwonawy. Pojedyncze kwiaty ułożone są ciasno i spiralnie wzdłuż osi kwiatostanów. Każdy kwiat wsparty jest małą, błoniastą, podzieloną przysadką. Kwiaty żeńskie wyrastają na wyraźnie członowanych szypułkach. Dno kwiatowe zwykle jest bardzo małe. Okwiat składa się z sześciu wolnych, eliptycznych lub odwrotnie jajowatych listków, ze słabo rozszczepionymi wierzchołkami. Listki są zwykle białawe[6], zielone lub fioletowe[5]. Naprzeciw listków położonych jest sześć zredukowanych, niefunkcjonalnych pręcików[5]. Zalążnia jest trójgraniasta i jednokomorowa. Początkowo zalążnia zawiera od 2–3[6] do sześciu[5] zalążków, jednak tylko jeden lub rzadko dwa dojrzewają do nasion[6][5]. Szyjka słupka jest bardzo krótka i trójłatkowa. Łatki te tworzą otwartą rurkę, która zamyka się po zapyleniu. Kwiaty męskie osadzone są na krótkich, nieczłonowanych szypułkach i mają bardzo krótkie dno kwiatowe. Okwiat jest sześciolistkowy. Listki są wolne, odwrotnie jajowate, o słabo rozszczepionych wierzchołkach. Sześć pręcików ma nagie nitki z wystającymi ponad okwiat, grzbietowo osadzonymi i pękającymi do wewnątrz pylnikami[5].
- Owoce
- Dojrzały owoc wachlicy jest trudny do sklasyfikowania. Opisywany jest jako niepękająca torebka, orzeszek, a z uwagi na obecność trzech skrzydełek także jako skrzydlak[5]. Istnieje znaczne zróżnicowanie wielkości owoców[5]. Nasiona są trójgraniaste, wartołkowate (odwrotnie stożkowate) i złotobrązowe[5].
Biologia i ekologia

- Rozwój
- Rośliny z tego rodzaju są kserofityczne, jednak nie są sukulentami[6]. Kwitną wiosną i wczesnym latem[9]. Kwiaty wachlicy odwiedzane są przez wiele rodzajów owadów. Za większość zapylania odpowiadają prawdopodobnie małe pszczoły z rodzin smuklikowatych, pszczolinkowatych i lepiarkowatych. Większe pszczoły, takie jak Apis i Bombus, są również powszechnie spotykane na wachlicach, podobnie jak różne bzygowate, chrząszcze przekraskowate i osy[5].
- Siedlisko
- Skaliste zbocza górskie, wzgórza i pogórza[10] na terenach pustynnych i półpustynnych[6], w tym pustynne formacje zaroślowe i trawiaste, stepy zaroślowe oraz chaparral górski[11]. W północnym Meksyku występują w wysokich zaroślach typu matorral na terenach podgórskich w ekoregionie matorral Tamaulipanu oraz w ciernistych zaroślach roślin rozetowych w Valle del Mezquital[12].
- Interakcje międzygatunkowe
- Nasiona wachlic stanowią źródło pożywienia dla piaszczyków z gatunku Ammospermophilus interpres. Rośliny z tego rodzaju stanowią też składnik diety mulaka czarnoogonowego[13].
- Wewnątrz pędów kwiatostanowych wachlic rozwijają się larwy chrząszczy z rodziny bogatkowatych[5] i obumierkowatych[14]. W pędach kwiatostanowych Dasylirion wheeleri gniazdują też zadrzechnie z gatunku Xylocopa californica[15].
- Wachlice są roślinami żywicielskimi ryjkowcowatych z gatunku Scyphophorus acupunctatus[16].
- Cechy fitochemiczne
- Rośliny z tego rodzaju zawierają wysokie stężenia prostych węglowodanów (glukozy, fruktozy i sacharozy) oraz fruktanów[7]. Obecność fruktanów stanowi prawdopodobnie cechę adaptacyjną, która umożliwia roślinom skuteczne funkcjonowanie w suchym środowisku. Jako rozpuszczalne w wodzie węglowodany zapasowe pochodzące z sacharozy fruktany mogą ulegać szybkiej polimeryzacji i depolimeryzacji w odpowiedzi na zmiany warunków środowiskowych, wspierając gromadzenie węgla oraz procesy osmoregulacji oraz tolerancję na stres, w tym suszę i niskie temperatury[7].
Systematyka



- Ujęcie systematyczne
- Rodzaj z plemienia Nolineae w podrodzinie Nolinoideae z rodziny szparagowatych[17][2].
- Historycznie zaliczany do rodziny liliowatych (Liliaceae)[10], myszopłochowatych (Ruscaceae)[6], agawowatych[18] lub Nolinaceae (np. system Takhtajana z 1997 roku[19] i system Kubitzkiego z 1998 roku[8]).
- Podział rodzaju[6]
- sekcja Dasylirion (= Eudasylirion Trelease) o liściach silnie spłaszczonych, zwykle nieco wklęsłych, z nieregularnym, podłużnym grzbietem po spodniej stronie, brzegach kolczastych i drobnoząbkowanych, obejmująca około 9 gatunków,
- sekcja Quadrangulatae (Trelease) Kraus o liściach czterokanciastych, nieuzbrojonych, obejmująca około 4 gatunki,
- sekcja Glaucophyllum Hochstaetter o liściach owoszczonych, obejmująca około 9 gatunków.
- Wykaz gatunków[3]
- Dasylirion acrotrichum (Schiede) Zucc.
- Dasylirion berlandieri S.Watson
- Dasylirion cedrosanum Trel.
- Dasylirion durangense Trel.
- Dasylirion gentryi Bogler
- Dasylirion glaucophyllum Hook.
- Dasylirion graminifolium (Zucc.) Zucc.
- Dasylirion leiophyllum Engelm. ex Trel.
- Dasylirion longissimum Lem. – wachlica długa
- Dasylirion longistylum J.F.Macbr.
- Dasylirion lucidum Rose
- Dasylirion micropterum Villarreal, A.E.Estrada & Encina
- Dasylirion miquihuanense Bogler
- Dasylirion occidentalis Bogler ex Hochstätter
- Dasylirion palaciosii Rzed.
- Dasylirion parryanum Trel.
- Dasylirion quadrangulatum S.Watson
- Dasylirion sereke Bogler
- Dasylirion serratifolium (Karw. ex Schult. & Schult.f.) Zucc.
- Dasylirion simplex Trel.
- Dasylirion texanum Scheele
- Dasylirion treleasei (Bogler) Hochstätter
- Dasylirion wheeleri S.Watson ex Rothr.
Nazewnictwo
- Etymologia nazwy naukowej
- Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów δασύς (dasis – kudłaty, krzaczasty) i λείριον (leirion – lilia)[6][10].
- Nazwy zwyczajowe
- W językach rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej, a z nimi w języku angielskim, roślina ta znana jest jako sotol[6].
- W języku polskim rodzaj Dasylirion został wymieniony przez Michała Czepińskiego w wydanym w 1868 roku poradniku ogrodniczym Powszechne ogrodnictwo pod polską nazwą „lilia kosmata”[20]. W wydanym w 1894 roku Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich Erazm Majewski ujął rodzaj pod nazwą „wachlica”[21]. Józef Rostafiński w wydanym w 1900 roku Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin podał dla rodzaju Dasylirion nazwy „wachlica”, „lilia kosmata” i „bonapartka”[22]. W Słowniku nazw roślin obcego pochodzenia pod redakcją Ludmiły Karpowiczowej z 1973 roku podana została polska nazwa gatunku Dasylirion longissimum – „wachlica długa”[23]. W wydanym w 2008 roku Słowniku roślin zielnych łacińsko-polskim Wiesława Gawrysia rodzaj nie został ujęty[24].
Zagrożenie i ochrona
Handel żywymi wachlicami długimi podlega od 1997 roku ograniczeniom w Unii Europejskiej. Podstawą jest Rozporządzenie Rady (WE) nr 338/97 z dnia 9 grudnia 1996 roku w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi[25].
Znaczenie użytkowe

- Rośliny spożywcze
- Wachlice były długo głównym źródłem pożywienia rdzennych mieszkańców terenów zachodniego Teksasu. Na stanowisku archeologicznym na zachód od Del Rio odkryto pozostałości palenisk sprzed kilku tysięcy lat, wykorzystywanych do pieczenia sotolu[26]. Jadalne są kaudeksy, młode pędy kwiatostanowe i nierozwinięte kwiatostany[6], a także nasiona, głównie gatunku Dasylirion wheeleri[26]. Tepehuanie w Meksyku jedzą też pieczone korzenie[26].
- Tradycyjnie Indianie pieką wachlice w specjalnych paleniskach. Pędy umieszczane są na żarzących węglach w dołach wypełnionych kamieniami i przykrywane liśćmi i ziemią. Po 48 godzinach wypieczone wachlice stają się słodkie i miękkie. Pulpa jest żuta, aby oddzielić słodki sok od włókien[26]. Współcześnie wachlice mogą być pieczone w folii aluminiowej w temperaturze 180 °C przez 10 godzin lub dłużej[26].
- Pędy i nasiona wachlic zawierają 0,94%–2,74% białka oraz 18,5%–36,2% węglowodanów. Skład odżywczy roślin wykazuje znaczną zmienność, na którą wpływają takie czynniki środowiskowe, jak temperatura, wysokość, poziom opadów i parowanie[7].
- Nahua wysoko cenią jadalne pąki kwiatowe Dasylirion serratifolium (lokalnie zwany matzitzi). Są one dostępne w porze suchej, cechującej się niedoborem płodów rolnych. Możliwość sprzedaży tego produktu na targach stanowi źródło dochodu dla zbierających go gospodarstw domowych, a jednocześnie zapewnia żywność społecznościom zamieszkującym tereny, na których roślina ta nie występuje[27].
- Pieczone kwiatostany i pędy kwiatostanowe roślin z gatunków Dasylirion cedrosanum, D. duranguense, D. leiophyllum i D. wheeleri[7] są, po sfermentowaniu, wykorzystywane do produkcji napoju alkoholowego o nazwie sotol[6]. Ten tradycyjny trunek z pustyni Chihuahua jest objęty ochroną oznaczenia pochodzenia i uznawany za element dziedzictwa kulturowego meksykańskich stanów Chihuahua, Durango i Coahuila. Przekazy historyczne łączą go z „napojem wojowników Apaczów”, wykorzystywanym przede wszystkim w rytuałach religijnych przez rozmaite koczownicze i półkoczownicze ludy suchych obszarów Ameryki[7].
- Rośliny ozdobne
- Wachlica długa, Dasylirion texanum i D. wheeleri są uprawiane w krajach o ciepłym klimacie jako rośliny ogrodowe. W Polsce nie mogą być uprawiane w gruncie (strefy mrozoodporności: 8–11)[28].
- Ususzone i lakierowane nasady blaszek liściowych, zwane pustynnymi łyżkami, są stosowane w bukieciarstwie[6].
- W środkowym regionie stanu Veracruz oraz w południowo-zachodniej części stanu Puebla w Meksyku rzemieślnicy wykorzystują nasady liści Dasylirion acrotrichum do tworzenia łuków kwiatowych. Są to dekoracje o charakterze religijnym, wznoszone przy głównych wejściach do kościołów i kaplic oraz w przestrzeni publicznej z okazji świąt ku czci patrona danej miejscowości[7][27].
- Na terenach pustynnych, ze względu na odporność na ekstremalną suszę i zdegradowane gleby, wachlice nadają się do tworzenia żywych barier, które sprzyjają retencji wody i ograniczają erozję wywoływaną spływem wód podczas sporadycznych opadów[7].
- Rośliny włókniste
- Liście wachlicy są powszechnie wykorzystywane do budowy strzech, plecenia mat, sakw, kapeluszy oraz powrozów[6]. Sandały i sznury z włókien wachlicy sprzed kilku tysięcy lat odkryto w stanowisku archeologicznym na zachód od Del Rio w Teksasie[26].
- Uschnięty pęd kwiatostanowy, zwany quiote, stanowi materiał o istotnym znaczeniu dla społeczności wiejskich zamieszkujących pustynię Chihuahua. Jest wykorzystywany jako podstawowy element konstrukcyjny przy budowie zagród, dachów i zadaszeń chroniących przed słońcem, zarówno dla zwierząt hodowlanych i drobiu, jak i w budownictwie mieszkaniowym. Materiał ten rzadko stosuje się samodzielnie. Zazwyczaj łączy się go z innymi (lokalnymi) zasobami roślinnymi, takimi jak liście palmy Brahea dulcis, do krycia dachów oraz pędów kwiatostanowych różnych gatunków agawy do wykonywania okładzin ściennych[7].
- Rośliny lecznicze
- Liście wachlic wykorzystuje się tradycyjnie do sporządzania naparów stosowanych w leczeniu dolegliwości trawiennych. W tradycji ludowej roślina ta bywa także wskazywana jako środek na przeziębienia i dolegliwości reumatyczne – przyjmowany doustnie lub stosowany w postaci maści – a także jako składnik preparatów takich jak „curado”, które mogą zawierać ekstrakty z innych roślin[7].
- Inne zastosowania
- Pędy wachlicy były używane jako opał[6].
- Odpady powstające na etapie fermentacji i destylacji sotolu stanowią znaczną ilość biomasy, stanowiącej surowiec do produkcji bioetanolu drugiej generacji oraz innych zaawansowanych biopaliw, takich jak mieszanina aceton-butanol-etanol (ABE). Odnotowane uzyski wahają się od 180 do 220 l etanolu na tonę suchych, przetworzonych wytłoków[7].
- Ponadto biomasa ta została z powodzeniem wykorzystana w produkcji kwasu mlekowego metodą fermentacji z wykorzystaniem drobnoustrojów pochodzących z obornika bydlęcego[7].
- Badania wykazały, że wytłoki z rośliny Dasylirion leiophyllum można przekształcić w hydrowęgiel (hydrochar) w procesie karbonizacji hydrotermalnej. Materiał ten charakteryzuje się wysoką zawartością ligniny oraz strukturą porównywalną lub lepszą niż w przypadku innych materiałów lignocelulozowych i ma zdolność usuwania szkodliwych zanieczyszczeń występujących w wodzie pitnej[7].
Przypisy
- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-12-10] (ang.).
- ↑ a b c Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2022-03-08]. (ang.).
- ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2022-03-08]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r David J. Bogler. Systematics of Dasylirion: Taxonomy and molecular phylogeny. „Boletín de la Sociedad Botánica de México”. 56, s. 69-76, 1995. DOI: 10.17129/botsci.1465.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Walker C. C.: Dasylirion. W: Urs Eggli, Reto Nyfeller: Monocotyledons. Wyd. 2. Berlin: Springer, 2020, s. 1329-1334. ISBN 978-3-662-56486-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Dámaris Leopoldina Ojeda Barrios (i inni). Nutritional properties, traditional uses and potential new applications for the sotol plant (Asparagaceae, Convallarioideae): A review. „Plants, People, Planet”, s. 1–16, 2026-03-13. DOI: 10.1002/ppp3.70192.
- ↑ a b D. Bogler: Nolinaceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 392-396. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).
- ↑ a b c A. Michael Powell: Trees and shrubs of the Trans-Pecos and adjacent areas. Wyd. 1. Austin: University of Texas Press, 2010, s. 52-53. ISBN 978-0-292-78788-9.
- ↑ a b c Matt Warnock Turner: Remarkable Plants of Texas: Uncommon Accounts of Our Common Natives. University of Texas, 2010, s. 118. ISBN 978-0-292-77371-4.
- ↑ Dasylirion wheeleri [online], Fire Effects Information System (FEIS): Dasylirion wheeleri [dostęp 2022-03-08].
- ↑ Monier M. Abd El-Ghani, Liu Hongyan, Francisco Martín Huerta-Martínez, Rahmatullah Qureshi: Plant Responses to Hyperarid Desert Environments. Wyd. 1. Cham: Springer International Publishing : Imprint: Springer, 2018, s. 492–495. ISBN 978-3-319-59135-3.
- ↑ Gerardo Ceballos: Mammals of Mexico. Baltimore: JHU Press, 2014. ISBN 978-1-4214-0879-8.
- ↑ C.H. Tyler Townsend: Biologic Notes on New Mexico Insects. W: C.V. Riley, L.O. Howard: Insect Life. Waszyngton: US Government Printing Office, 1893, s. 38.
- ↑ M. Kathryn Busby, Chloe M. Burkholder, Judith L. Bronstein. PREDATOR, PREY, AND A PLANT: ARE CARPENTER BEES (XYLOCOPA CALIFORNICA) THAT PLACE THEIR NESTS LOWER IN SOTOL (DASYLIRION WHEELERI) INFLORESCENCE STALKS BETTER PROTECTED FROM WOODPECKERS?. „The Southwestern Naturalist”. 68 (3), s. 205–211, 2024-12-19. DOI: 10.1894/0038-4909-68.3.205.
- ↑ Francesca Boero, Elena Zappa, Mauro Mariotti, Stefano Vanin. Seasonal activity, host interaction and morphometric analysis of the invasive Scyphophorus acupunctatus (Coleoptera: Dryophthoridae) in a mediterranean botanic garden. „Biodiversity and Conservation”. 35 (5), 2026-04. DOI: 10.1007/s10531-026-03265-4.
- ↑ USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2022-03-08]. (ang.).
- ↑ David J. Bogler, Beryl B. Simpson. Phylogeny of Agavaceae based on ITS rDNA sequence variation. „American Journal of Botany”. 83 (9), s. 1225–1235, 1996-09. DOI: 10.1002/j.1537-2197.1996.tb13903.x.
- ↑ Brands, S.J. (ed.): The Taxonomicon. 1989–. [dostęp 2022-03-08]. (ang.).
- ↑ Michał Czepiński: Powszechne ogrodnictwo czyli nauka zakładania ogrodów, uprawy roślin użytecznych a w szczególności pielęgnowania roślin warzywnych, kwiatów i drzew owocowych. T. 2. Kraków: Drukarnia C. K. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1868, s. 108. (pol.).
- ↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich, zawierający ludowe oraz naukowe nazwy i synonimy polskie, używane dla zwierząt i roślin od XV-go wieku aż do chwili obecnej: źródłowo zebrane i zestawione z synonimami naukowymi łacińskiemi. T. 2: T. 2.: Słownik Łacińsko – Polski pomnożony porównawczym materyałem, zaczerpniętym z innych języków słowiańskich. Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 272. (pol.).
- ↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 242. (pol.).
- ↑ Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973, s. 95.
- ↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych łacińsko-polski. Kraków: Officina Botanica, 2008. (pol.).
- ↑ Dz. Urz. UE L 473 z 30.12.2021
- ↑ a b c d e f Delena Tull: Edible and useful plants of the Southwest : Texas, New Mexico, and Arizona: including recipes, teas and spices, natural dyes, medicinal uses, poisonous plants, fibers, basketry, and industrial uses. Wyd. 2. Austin: University of Texas, 2013, s. 36-37. ISBN 978-0-292-74827-9.
- ↑ a b Alejandro Casas, Jose Juan Blancas Vazquez: Ethnobotany of the Mountain Regions of Mexico. Cham: Springer nature, 2023, s. 275, 409, 476. ISBN 978-3-030-99356-6.
- ↑ Nora Harlow: Gardening in Summer-Dry Climates Plants for a Lush, Water-Conscious Landscape. North Adams: Timber Press, 2021, s. 136. ISBN 978-1-64326-029-7.