Folklorysta
Folklorystyka – dyscyplina humanistyczna obejmująca badania folkloru, mechanizmu jego funkcjonowania w kulturze oraz relacji zachodzących między folklorem a literaturą i kulturą masową. Czasem uznawana za jedną z dziedzin etnografii i antropologii kulturowej, jako że folklor jest elementem kultury ludowej, a ta przedmiotem badań etnografii. Badania folkloru stanowią dwa rodzaje czynności: zbieracko-wydawniczą oraz interpretacyjną. Zbieranie i wydawanie utworów folklorystycznych zapoczątkował Antoine Galland, wydając przekład bajek arabskich (Tysiąc nocy i jedna), znaczenia jednak nabrało dopiero w połowie XVIII wieku[1.1].
Historia dziedziny
Początki zainteresowania folklorem (pieśni ludowe polskie i ruskie) sięgają wieku XVII. Zainteresowanie sporadycznie pojawiało się u schyłku wieku XVI. Znalazło to wyraz głównie w tzw. liryce mieszczańskiej. Pieśń ludowa zaczęła być modna w drugiej połowie wieku XVII, co poświadczają W. Potocki i A. Korczyński. Na dworze królewskim Jana Sobieskiego przebywała się śpiewaczka Kaczorowska (nieznana z imienia), specjalizująca się w wykonywaniu tekstów ludowych[potrzebny przypis].
Rękopisy z I połowy XVIII wieku zawierają zapisy pieśni ludowych polskich i ruskich występującymi na przemian z tekstami o charakterze nieludowym. Zainteresowanie pieśnią ludową było w dużej mierze wynikiem ówczesnej mody na wiejskość i rodzimość. Jednocześnie akcje misyjne na wsi wymuszały przystosowanie wykładu religii do tradycji chłopskiej. Były to wówczas główne źródła zainteresowania się folklorem, jednocześnie będące źródłami stylizacji poetyckich[potrzebny przypis].
Rozwój folklorystyki poprzedziły szerokie prace zbierackie nasilone w okresie romantyzmu, które zrodziły z czasem potrzebę refleksji teoretycznej. Tradycja chłopska stała się wyznacznikiem identyfikacji narodowej. Aspekt tożsamościowy miał znaczenie w krajach, które utraciły niepodległość, np. w Polsce[2]. Polska folklorystyka zajmowała się też twórczością innych ludów mieszkających na terenie dawnej Rzeczpospolitej (np. praca Michał Federowskiego Lud białoruski)[1.2].
Pierwsi polscy folkloryści pracowali w atmosferze romantycznego entuzjazmu dla kultury ludowej i jej przejawów. Podstawowe zadanie widzieli w zbieraniu i udostępnianiu twórczości ustnej. Taka perspektywa pozwalała im przełamywać trudności, które napotykali np. warunki środowiska, problemy komunikacyjne czy kulturę ludności wiejskiej. Biografia Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego świadczy o tym, że zbieracze potrafili wędrować pieszo całymi tygodniami w głodzie i w zimnie[1.3].
Ważną postacią dla polskiej folklorystyki jest Ryszard Berwiński, który jest autorem pierwszej naukowej książki o folklorze Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854)[3.1]. Można go uznać za prekursora nowoczesnych badań folklorystycznych[3.2].

W Polsce za jednego z najważniejszych folklorystów uważa się Oskara Kolberga. Jego monumentalne dzieło Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce wyznaczyło granicę między zbieractwem romantycznym a pracą naukową. Kierował się postawą naukową, która zastąpiła dotychczasowe amatorstwo zbieractwa[1.3].
W pracach Kazimierza Moszyńskiego można zauważyć pierwsze założenia teoretyczno-metodyczne. Śledził linie rozwoju polskich pieśni balladowych, badał wątek historii w pieśni, artyzm, dał pierwszy zarys charakterystyki i systematyki przysłów polskich oraz analizował komizm w humorystyce ludowej[1.4].
Przedmiotem zainteresowań folklorystyki są badania nad pisarzami ludowymi. Prace na ten temat zapoczątkował historyk zjawisk ekonomiczno-społecznych Franciszek Bujak. Stanisław Pigoń stworzył szkic historyczny rozwoju pisarstwa chłopskiego w publikacji Zarys nowszej literatury ludowej (1946). Sporządził też Wybór pisarzy ludowych (1947–1948) obejmujący pamiętnikarzy, publicystów, poetów i gawędziarzy, udostępniając bogactwo dorobku chłopskiego[1.5].
W II połowie XIX wieku zaczęły się ukazywać czasopisma z zakresu folklorystyki redagowane przez etnografów[1.3]. Do najważniejszych należała m.in. warszawska „Wisła” (redagowana przez Jan Karłowicza i Erazm Majewskiego) oraz „Lud”, organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ukazujący się od 1895 r. (pierwszy redaktorem był Antoni Kalina)[1.2]. Dzięki Karłowiczowi „Wisła” publikowała sprawozdania z ruchu folklorystycznego w Europie Zachodniej i Rosji[potrzebny przypis].
Na kształt powojennej polskiej folklorystyki wpłynęło ukierunkowanie się katedr etnografii głównie na badania kultury niematerialnej. Jednostką, która przez wiele lat zajmowała się folklorem, była Pracowania Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN[4]. Kierował nią Julian Krzyżanowski, który był też związany z dwumiesięcznikiem „Literatura Ludowa”. To pierwsze w dziejach kultury polskiej czasopismo folklorystyczne. Wśród innych ośrodków można wymienić redakcję Dzieł wszystkich Oskara Kolberga powołaną przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. W 1998 r. pracę nad spuścizną Kolberga przejął Instytut im. Oskara Kolberga[potrzebny przypis].
Ważniejsze nurty folklorystyki
- Badania zjawisk folklorystycznych w ujęciu historycznym i na tle porównawczym, które eksponują zagadnienia genezy różnych zjawisk folklorystycznych, skupiają uwagę na wzajemnych związkach folkloru i literatury, koncentrują się na systematyzowaniu tekstów folkloru. W Polsce zajmowali się tym: Jan Karłowicz i J.S. Bystroń. Twórcą nowoczesnej komparatystyki folklorystycznej jest historyk literatury Julian Krzyżanowski.
- Badania folkloru w jego kontekście kulturowym, zajmujące się też specyfiką funkcjonowania folkloru w obiegu społecznym (folkloru środowiskowego).
- Badania folkloru jako integralnej części kultury ogólnonarodowej, które eksponują historyczny charakter folkloru, śledzą jego zmieniające się funkcje społeczne, dążą do scharakteryzowania zróżnicowania regionalnego kultury. Relacje między folklorem a kulturą masową (co doprowadziło do odkrycia w kulturze współczesnej zjawiska folkloryzmu), folklorystyczność pewnych zjawisk w kulturze (włączenie do przedmiotu badań problematyki literatury popularnej i brukowej, komiksu, horoskopu, sennika) oraz zagadnienie ludowości w kulturze (Roch Sulima).
- Rejestrowanie folkloru (prace Oskara Kolberga, Józefa Lompy, Lucjana Malinowskiego).
- Rozwój genologii folklorystycznej, poszukującej zasad klasyfikacji utworów folklorystycznych niezależnie od ustaleń genologii literackiej.
- Estetyka folkloru – folklorystyka jako dziedzinę wiedzy o sztuce.
- Badania nad historią folklorystyki, reedycje i edycje materiałów folklorystycznych w naukowym opracowaniu (np. „Lud” O. Kolberga, Nowa księga przysłów polskich S. Adalberga pod redakcją J. Krzyżanowskiego, Bajki śląskie Lucjana Malinowskiego, zbiory Józefa Lompy)[potrzebny przypis].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Julian Krzyżanowski, Polska folklorystyka, [w:] Julian Krzyżanowski (red.), Słownik folkloru polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1965.
- ↑ Violetta Krawczyk-Wasilewska, Kolberg i inni. Z dziejów europejskiej dokumentalistyki folklorystycznej, „Zeszyty Wiejskie”, 19, 2014, s. 191, DOI: 10.18778/1506-6541.19.14, ISSN 2657-4373 [dostęp 2026-06-28].
- ↑ Teresa Brzozowska-Komorowska, Ryszard Berwiński, [w:] Helena Kapełuś, Julian Krzyżanowski (red.), Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, ISBN 978-83-01-03238-8.
- ↑ Helena Duć-Fajfer, Współczesna folklorystyka polska – w kręgu pytań o tożsamość, „Ruch Literacki”, 1, 2000, s. 80, ISSN 0035-9602.
Bibliografia
- Folklorystyka, [w:] Słownik etnologiczny, red. Zofia Staszczak, ISBN 83-01-07673-9
- Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 4: Oświecenie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1966, s. 132–135