GRU
Odznaka GRU | |
Siedziba główna GRU | |
| Państwo | |
|---|---|
| Data utworzenia |
5 listopada 1918 |
| Szef GRU | |
| Adres | |
| ul. Grizodubowoj 3 Moskwa | |
Położenie na mapie Moskwy | |
Położenie na mapie Rosji | |
| 55°46′57″N 37°31′29″E/55,782500 37,524722 | |
| Strona internetowa | |



Główny Zarząd Wywiadowczy (ros. Главное разведывательное управление Генерального штаба Вооружённых сил Российской Федерации, Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije, w skrócie GRU) (pol. GRU GSz WS FR – Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej) – instytucja wywiadu wojskowego kolejno Rosji Radzieckiej, ZSRR, a następnie od 1991 – Federacji Rosyjskiej, w ramach reform Sztabu Generalnego przekształcona w 2004 w Główny Zarząd Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej[1].
5 listopada 2018 r., w 100 rocznicę powołania pierwszej struktury radzieckiego wywiadu wojskowego, Prezydent FR W. Putin składając życzenia na stulecie instytucji, wyraził prośbę o przywrócenie wywiadowczej nazwy GRU[2].
Zadania
GRU jest największą rosyjską służbą wywiadowczą i jedyną, która łączy wszystkie rodzaje wywiadu: osobowy (HUMINT), radioelektroniczny (SIGINT) oraz obrazowy i satelitarny (IMINT), a ponadto dysponuje własnymi siłami specjalnymi (Specnaz). Odpowiada za wywiad wojskowy i strategiczny na potrzeby Sztabu Generalnego oraz kierownictwa państwa, prowadzi rozpoznanie pola walki i wywiad wojskowo-techniczny, a w odróżnieniu od cywilnych FSB i SWZ podlega resortowi obrony[3][4]. Służbie podlega ok. 25 tys. żołnierzy, w tym 10–12 tys. komandosów Specnazu, a oficerami GRU bywają attaché wojskowi rosyjskich placówek dyplomatycznych[5]. GRU rywalizuje z cywilnymi rosyjskimi służbami wywiadowczymi – ze SWZ, następczynią wywiadu zagranicznego KGB, z którą dzieli zadania wywiadu zagranicznego, oraz z FSB, a relacje między tymi służbami bywają napięte i konkurencyjne[4].
Historia
Powstanie
GRU wywodzi się z utworzonego w 1918 roku Zarządu Rejestracyjnego (Registrupr) Sztabu Polowego Armii Czerwonej – pierwszej centralnej struktury radzieckiego wywiadu wojskowego[6][3].
II wojna światowa
W lutym 1942 roku wywiadowi wojskowemu nadano nazwę Głównego Zarządu Wywiadowczego (GRU). W czasie wojny radziecki wywiad wojskowy wielokrotnie reorganizowano, dzieląc kompetencje między wywiad strategiczny (działalność zagraniczna i na zapleczu frontu, łącznie z werbunkiem agentury), wywiad taktyczny oraz utworzony w 1942 roku kontrwywiad wojskowy Smiersz[3].
Okres „zimnej wojny”
Żołnierze i agenci GRU zbierają informacje nie tylko o broni, wojsku i przemyśle zbrojeniowym, ale już od czasów ZSRR specjalnością GRU jest zdobywanie za granicą informacji dotyczących technologii, także tych niezwiązanych bezpośrednio z kwestiami militarnymi. Od lat 60. XX w. wojskowy wywiad silnie konkurował z wywiadem cywilnym Rosji/ZSRR w zdobywaniu informacji o technologii użytecznej dla uzbrojenia i jego użycia. W kręgu zainteresowań GRU są kwestie informatyczne, elektroniczne itp. Wywiadowcy tego głównego zarządu działają nie tylko w kręgach wojskowych innych państw, ale werbują cywilów i to niekoniecznie związanych z obronnością[4].
Wiele informacji o radzieckim wywiadzie wojskowym ujawnił zbiegły na Zachód oficer GRU Wiktor Suworow (Władimir Rezun) w wydanych od lat 80. XX wieku książkach[7].
Po upadku ZSRR
W przeciwieństwie do służb cywilnych, wywiad wojskowy uniknął przeformowań związanych z upadkiem ZSRR. W miejsce rozwiązanego cywilnego KGB SSSR powstały FSB RF i SWZ RF oraz FSO RF, a wywiad wojskowy pod prawie niezmienioną nazwą funkcjonuje do dzisiaj (Główny Zarząd Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej). Jedyną większą nowością była zmiana siedziby, znanej jako Akwarium. W 2006 GRU przeniósł się do nowoczesnego i ogromnego kompleksu o powierzchni ponad 70 tys. m kw., niedaleko od poprzedniej lokalizacji[3].
XXI wiek
GRU stoi za szeregiem zabójstw i operacji dywersyjnych za granicą, przypisywanych zwłaszcza wyspecjalizowanej jednostce 29155. W 2004 roku w Dosze jej agenci zabili w zamachu bombowym byłego prezydenta Czeczenii Zelimchana Jandarbijewa[8]. Tej samej jednostce przypisuje się wybuchy w czeskim składzie amunicji w Vrběticach (2014), próbę otrucia bułgarskiego handlarza bronią Emiliana Gebrewa (2015) oraz użycie bojowego środka trującego nowiczok przeciwko zbiegłemu oficerowi GRU Siergiejowi Skripalowi w brytyjskim Salisbury (2018)[9].
Odrębne piony GRU prowadzą operacje w cyberprzestrzeni. Jednostce 26165, znanej jako APT28, przypisano m.in. włamanie do Krajowego Komitetu Partii Demokratycznej w USA (2016), atak na sztab wyborczy Emmanuela Macrona (2017) oraz na Bundestag (2015), a jednostce 74455 („Sandworm”) niszczące ataki, w tym NotPetya (2017) i wyłączenia ukraińskiej sieci energetycznej[10]. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku GRU wspierało rosyjską kampanię wojskową operacjami cyberwywiadowczymi i rozpoznawczymi[10]. Część operacji służby została zdemaskowana przez zachodnie służby i dziennikarzy śledczych – w 2018 roku kontrwywiad holenderski udaremnił operację jej oficerów wymierzoną w OPCW w Hadze i wydalił ich z kraju[10]. Władze Rosji konsekwentnie zaprzeczają udziałowi w tych działaniach, przedstawiając stawiane zarzuty jako antyrosyjską propagandę[8].
Wątek polski
Do 1989 roku
W czasie II wojny światowej i bezpośrednio po niej radziecki wywiad wojskowy (Razwiedupr, następnie GRU) prowadził rozległą działalność na ziemiach polskich, budując agenturę i współdziałając z NKWD[11].
Współczesność
Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę gwałtownie nasiliła się przypisywana rosyjskim służbom fala sabotażu i dywersji w Europie. Według międzynarodowego ośrodka analitycznego CSIS Polska stała się jej najczęstszym celem[12]. Sprawcami byli najczęściej przypadkowi, jednorazowi wykonawcy – w tym imigranci – werbowani przez rosyjskojęzyczne komunikatory i opłacani w kryptowalutach, nakłaniani do podpaleń i drobnej dywersji, a nie zawodowi oficerowie wywiadu[13]. Wielu takich wykonawców zatrzymała i postawiła przed sądami Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego[13].
Szefowie Registrupr, Razwiedupr i GRU
| Imię (lata życia) | Początek służby | Koniec służby | |
|---|---|---|---|
| 1 | Siemion Aralow (1880–1969) | 1918 | 1919 |
| 2 | Siergiej Gusiew (1874–1933) | 1919 | 1919 |
| 3 | Jurij Piatakow (1890–1937) | 1920 | 1920 |
| 4 | Woldemar Aussem (1882 – po 1936) | 1920 | 1920 |
| 5 | Jan Lencman (1881–1939) | 1920 | 1921 |
| 6 | Arvid Seebot (1894–1934) | 1921 | 1924 |
| 7 | Jan Berzin (1889–1938) | 1924 | 1935 |
| 8 | Siemion Uricki (1895–1938) | 1935 | 1937 |
| 9 | Jan Berzin (1889–1938) | 1937 | 1937 |
| 10 | Aleksandr Nikonow (1893–1938) | 1937 | 1937 |
| 11 | Siemion Giendin (1902–1939) | 1937 | 1938 |
| 12 | Aleksandr Orłow (1898–1940) | 1938 | 1939 |
| 13 | Iwan Proskurow (1907–1941) | 1939 | 1940 |
| 14 | Filip Golikow (1900–1980) | 1940 | 1941 |
| 15 | Aleksiej Panfiłow (1898–1966) | 1941 | 1942 |
| 16 | Iwan Iliczow (1905–1983) | 1942 | 1945 |
| 17 | Fiodor F. Kuzniecow (1904–1979) | 1945 | 1947 |
| 18 | Nikołaj Trusow (1906–1985) | 1947 | 1949 |
| 19 | Matwiej Zacharow (1898–1972) | 1949 | 1952 |
| 20 | Michaił Szalin (1897–1970) | 1952 | 1956 |
| 21 | Iwan Sierow (1905–1990) | 1958 | 1963 |
| 22 | Piotr Iwaszutin (1909–2002) | 1963 | 1987 |
| 23 | Wladlen Michajłow (1925–2004) | 1987 | 1991 |
| 24 | Jewgienij Timochin (1938–2006) | 1991 | 1992 |
| 25 | Fiodor Ładygin (ur. 1937) | 1992 | 1997 |
| 26 | Walentin Korabielnikow (ur. 1946) | 1997 | kwiecień 2009 |
| 27 | Aleksandr Szlachturow (ur. 1947) | 14 kwietnia 2009 | 26 grudnia 2011 |
| 28 | Igor Siergun (1957–2016) | 26 grudnia 2011 | 3 stycznia 2016 |
| 29 | Igor Korobow (1956–2018) | styczeń 2016 | 21 listopada 2018 |
| 30 | Igor Kostiukow (ur. 1961) | grudzień 2018 | obecnie[14] |
Struktura
Dokładna struktura wewnętrzna GRU pozostaje niejawna, a publikowane schematy są rekonstrukcjami. Oficjalnie służba nosi nazwę Głównego Zarządu (ros. Gławnoje uprawlenije, GU) Sztabu Generalnego, choć powszechnie używa się dawnego skrótu GRU. Według raportu amerykańskiej służby badawczej Kongresu (Congressional Research Service) GRU dzieli się na kilkanaście zarządów o charakterze regionalnym (geograficznym) i funkcjonalnym, a zdolności w zakresie rozpoznania elektromagnetycznego i operacji cybernetycznych skupia VI Zarząd[4][5].
GRU podlega też ok. 25 tys. żołnierzy, w tym 10–12 tys. komandosów Specnazu zgrupowanych w brygadach sił specjalnych. Do najbardziej znanych jednostek operacyjnych należą jednostka 29155 (dywersja i zabójstwa) oraz cyberjednostki 26165 (APT28) i 74455 („Sandworm”)[10].
Reorganizacje i podległość
Radziecki (później rosyjski) wywiad wojskowy przechodził duże reorganizacje jeżeli chodzi o nazwę oraz podporządkowanie w hierarchii wojskowej, zwłaszcza w okresie II wojny światowej i latach następnych. Mimo iż potocznie nazywano GRU Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije, nazwy tej używano dopiero od lutego 1942 roku. Radziecki wywiad wojskowy od 1941 do 1947 roku występował jako[11]:
| ros. | transkrypcja | skrót. | pol. | Data funkcjonowania |
|---|---|---|---|---|
| Главное Разведывательное Управление Генерального штаба Красной Армии | Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Gienieralnogo sztaba Krasnoj Armii | GRU GSz KA | Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej | II/X 1941 |
| Главное Разведывательное Управление Красной Армии | Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Krasnoj Armii | GRU KA | Główny Zarząd Wywiadowczy Armii Czerwonej | X 1942 – 6 1945 |
| Главное Разведывательное Управление Генерального штаба Красной Армии | Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Gienieralnogo sztaba Krasnoj Armii | GRU GSz KA | Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej | VI 1945-1946 |
| Главное Разведывательное Управление Генерального штаба | Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Gienieralnogo sztaba | GRU GSz | Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego (jako 2 Zarząd GSz) | 1946-1947 |
| Разведывательно-диверсионная служба | Razwiedywatielno-diwiersionnaja służba | RDS | Służba Wywiadowczo-Dywersyjna | IX 1947-1949 |
W okresie od IX 1947 do I 1949 GRU wchodził w skład Komitetu Informacji przy Radzie Ministrów ZSRR, w tym czasie funkcjonowała także niewielka specjalistyczna Służba Wywiadowczo-Dywersyjna Ministerstwa Sił Zbrojnych ZSRR[11].
Znani oficerowie i agenci
Wśród oficerów radzieckiego wywiadu wojskowego, którzy przeszli na stronę służb zachodnich, byli m.in. Oleg Pieńkowski, Dmitrij Polakow, Piotr Popow i Władimir Rezun. Do najsłynniejszych agentów Razwiedupru i GRU należeli Richard Sorge oraz Leopold Trepper, kierownik siatki Czerwonej Orkiestry[5].
W kulturze
Na podstawie autobiograficznej powieści Wiktora Suworowa Akwarium powstał polsko-niemiecko-ukraiński miniserial Akwarium, czyli samotność szpiega (1999) w reżyserii Antoniego Krauzego[7].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Приказ Министра обороны РФ от 31 декабря 2004 г. – новое Положение о Генеральном штабе.
- ↑ Putin zaproponował przywrócenie wojskowemu wywiadowi nazwy GRU [online], Rossija 24 [dostęp 2018-11-25] (ros.).
- ↑ a b c d Nick Tabor, GRU [online], Encyclopædia Britannica [dostęp 2026-06-25] (ang.).
- ↑ a b c d Andrew S. Bowen, Russian Military Intelligence: Background and Issues for Congress [online], Congressional Research Service, 2021 [dostęp 2026-06-25] (ang.).
- ↑ a b c Russian Military Intelligence (GRU) [online], GlobalSecurity.org [dostęp 2026-06-25] (ang.).
- ↑ Organization of the Main Intelligence Administration (GRU) – History [online], GlobalSecurity.org [dostęp 2026-06-25] (ang.).
- ↑ a b Wiktor Suworow, GRU – radziecki wywiad wojskowy, Warszawa: Adamski i Bieliński, 2002, ISBN 83-87454-98-2.
- ↑ a b Coup Plots, Poison, Hacking, Sabotage: What Is The GRU’s Unit 29155? [online], Radio Free Europe/Radio Liberty, 20 kwietnia 2021 [dostęp 2026-06-25] (ang.).
- ↑ How GRU Sabotage and Assassination Operations in Czechia and Bulgaria Sought to Undermine Ukraine [online], Bellingcat, 26 kwietnia 2021 [dostęp 2026-06-25] (ang.).
- ↑ a b c d Profile: GRU cyber and hybrid threat operations [online], Foreign, Commonwealth and Development Office (GOV.UK), 4 grudnia 2025 [dostęp 2026-06-25] (ang.).
- ↑ a b c Piotr Kołakowski, NKWD i GRU na ziemiach polskich 1939–1945, Warszawa: Bellona, 2002.
- ↑ Seth G. Jones, Russia’s Shadow War Against the West [online], Center for Strategic and International Studies, 2025 [dostęp 2026-06-25] (ang.).
- ↑ a b Russia’s recruitment of immigrants to carry out spying and sabotage is a new threat to Poland [online], Notes from Poland, 9 kwietnia 2025 [dostęp 2026-06-25] (ang.).
- ↑ Igor Olegovich Kostyukov [online], OpenSanctions [dostęp 2026-06-25] (ang.).
Bibliografia
- Archiwum IPN, IPN 01538/9, Raport CIA: Wywiad radziecki – KGB i GRU, październik 1984.
- Piotr Kołakowski: NKWD i GRU na ziemiach Polskich 1939–1945 (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom wydawniczy Bellona Warszawa 2002.
- Guido Knopp: Elita Szpiegów (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu) Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2004.
- M. Malinowski: Soviet Military Intelligence in NYC 1985-1991, New York Post 2001.
- Norman Polmar, Thomas B. Allen: Spy Book: The Encyclopedia of Espionage, 1997.
- Wiktor Suworow: GRU – radziecki wywiad wojskowy, wydawnictwo Adamski i Bieliński, Warszawa 2002, ISBN 83-87454-98-2.
- Wiktor Suworow: Akwarium, wydawnictwo Adamski i Bieliński, Warszawa 2002, ISBN 83-87454-90-7.
- Pierre de Villemarest: GRU, Radziecki super wywiad, Wydawnictwo Editions Spotkania, Warszawa 1992, przekład Maria Żukowska.