Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Gathy


Jasna 28.1 (Bodleian MS J2)

Awesta (staropers. upa-stāvaka – „pochwały”, pahl. abestāg)[1] – kompilacja starożytnych świętych tekstów religijnych wyznawców zaratusztrianizmu (zoroastryzmu)[2], które powstały prawdopodobnie w okresie od połowy II tysiąclecia do VII wieku p.n.e.

Języki Awesty

Awesta powstała w języku irańskim[3] – w dwóch odmianach języka awestyjskiego: starszej i młodszej. Język awestyjski był używany w Azji Środkowej i na obszarze współczesnego Afganistanu w latach ok. 1500–500 p.n.e.[3] Najstarsza część Awesty (Gathy), przypisywana Zaratusztrze, została zapisana w odmianie staroawestyjskiej. Wykazuje ona bardzo duże podobieństwo do sanskrytu[4].

Historia powstania

Pierwotny tekst Awesty był przekazywany z pokolenia na pokolenie przez kapłanów zaratusztriańskich w formie recytacji. Według historiografów sasanidzkich pierwsze pisemne wersje Awesty powstały prawdopodobnie między VII a VI wiekiem p.n.e. Według tradycji perskiej zostały one zniszczone w IV wieku p.n.e. podczas podboju państwa Achemenidów przez Aleksandra Macedońskiego. Odtworzono je, ponownie zredagowano i uzupełniono o komentarze w czasach dynastii partyjskiej i sasanidzkiej. Proces spisywania Awesty zainicjował prawdopodobnie król Partów Wologazes, jednak dotąd nie odnaleziono pochodzącego z tej epoki rękopisu, który by to potwierdzał[potrzebny przypis]. Zasadniczą redakcję Awesty przeprowadzono z polecenia założyciela dynastii Sasanidów, Ardaszira I (226–241); w III wieku uzupełnił ją kapłan Tansar[5], a ostatecznej redakcji dokonano za panowania Szapura II (309–379).

Stan obecny

Do czasów dzisiejszych zachowało się około 25% oryginalnych tekstów; składają się one z 21 ksiąg (ok. 83 tysięcy słów), zwanych naskami. Większość z nich zapisano wierszem. Stanowią one najstarszą znaną formę staroirańskiej poezji sylabicznej. Dzielą się na pięć części:[6]

  • Yasna(inne języki) (Jasna) – liturgia – najważniejsza i najstarsza część Awesty. Jest to zbiór liturgicznych modlitw i inwokacji.
  • Visperad(inne języki) (Wisperad), czyli wszyscy panowie – zbiór inwokacji i modlitw do wszystkich patronów.
  • Vendidad(inne języki) (Wendidad, Wendidat, Widewdat), czyli prawo przeciw demonom – prawo kanoniczne i przepisy rytualne. Składa się z 22 rozdziałów, zwanych fargardami. Zawiera zasady prawa religijnego; traktuje o zachowaniu czystości, ceremoniach oczyszczania i opiece nad pożytecznymi zwierzętami.
  • Chorda Awesta(inne języki), czyli Młoda Awesta – zbiór różnorodnych modlitw przeznaczonych do odmawiania przez świeckich w różnych okolicznościach. Powstała w IV wieku n.e. w języku pazand.
    • Njajiszny(inne języki) – pięć modlitw do bóstw: Słońca, Księżyca, Wód i Ognia.
    • Jaszty(inne języki), czyli pieśni pochwalne – hymny religijne ku czci bóstw.
    • Gahy(inne języki) – mantry odmawiane w określone pory dnia.
    • Afrinagan(inne języki) – modlitwy błogosławiące.
    • Siroza(inne języki) – dwa ściśle powiązane ze sobą zbiory krótkich modlitw dedykowanych bóstwom w ciągu całego miesiąca.
  • Fragmenty – zbiór rozproszonych tekstów i modlitw z zaginionego kanonu Awesty[9].

Zend

Zend to komentarze do Awesty; najobszerniejsze z nich odnoszą się do Vendidadu. Większość z nich zredagowano za panowania dynastii Sasanidów w średnioirańskim języku pahlawi. Najmłodsze pochodzą z IX wieku[potrzebny przypis].

Inne teksty odnoszące się do Awesty

Przed XIV wiekiem w językach pahlawi i pazand powstało wiele tekstów odnoszących się do niezachowanych fragmentów Awesty, a także obszerna literatura dewocyjna, hagiograficzna i uzupełniająca. Fragmenty tych pism, które odnoszą się do pierwotnego tekstu, są przedmiotem sporów teologicznych i naukowych.

  • Arda Viraz Namag
  • Bundahiszn
  • Wielki Bundahiszn
  • Czidag Andarz i Porjotkeszan
  • Wybór z Adarbada Mahraspandana
  • Dadestan-i Denig
  • Denkard (IX w.)
  • Listy Manuszczira (881 n.e.)
  • Menog-i Khrad
  • teksty w języku pazand
  • Riwajat Adur-Farnbaga
  • Riwajat Farnbag-Srosz
  • Pouczenia Adarbada Mahraspandana
  • Wybór wierzeń i legend Zadsprama
  • Szajest Ne-Szajest
  • Szkand-gumanig Vizar
  • Zand-i Vohuman Jaszt

Przekłady i publikacje

Awesta

Pierwszego europejskiego przekładu Awesty – na język francuski – dokonał Abraham Hyacinthe Anquetil-Duperron w 1771 roku. Nadany mu tytuł Zend-Avesta jest kwestią sporną. Przyjmuje się, że właściwszą nazwą zbioru obejmującego Awestę i komentarze byłaby Apastak wazand[potrzebny przypis].

Na język polski Awestę (Wendidad, Wisperad i Jasnę, czyli tzw. Wielką Awestę) przetłumaczył prof. Ignacy Pietraszewski w dziele pt. Miano słowiańskie w ręku jednej familji od trzech tysięcy lat zostające, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest życiodawcza książeczka Zoroastra (Berlin, 1857). Przekład ten został wznowiony pod nieco zmienionym tytułem: Miano Słowiańskie, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest Życiodawcza książeczka Zoroastra albo Awesta Wielka (Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-19-0). Tekst przygotowali do druku, zredagowali i opatrzyli wstępem Julian Edgar Kassner i Andrzej Sarwa[10].

Kolejny pełny przekład na język polski ukazał się w trzech częściach: Awesta. Wendidad (cz. 1), tłum. Piotr Żyra i Andrzej Sarwa, wstęp Andrzej Sarwa, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2010, ISBN 978-83-62661-09-1; Awesta. Sîrôzahy, Yasty, Nyâyisy (cz. 2), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-26-8; Awesta. Yasna, Visparad, Âfrînagân, Gâhs i pozostałe fragmenty (cz. 3), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-16-9. Nie jest to jednak przekład z języków oryginalnych.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ AVESTA i. Survey of the history and contents of the book [online], Encyclopaedia Iranica [dostęp 2026-07-07] (ang.).
  2. ↑ Awesta, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-07-30].
  3. ↑ a b Iran vi. Iranian languages and scripts – Encyclopaedia Iranica [online], www.iranicaonline.org [dostęp 2019-08-03].
  4. ↑ ii. The phonology of Avestan. iii. The grammar of Avestan. iv. Avestan Syntax., [w:] K. Hoffmann), Avestan language i-iii – Encyclopaedia Iranica, www.iranicaonline.org, 1987 [dostęp 2019-08-03].
  5. ↑ Tansar propagator wiary, [w:] Mary Boyce, Zaratusztrianie : wiara i życie, Wydaw. Łódzkie, 1988, s. 139–141, 145–146, 148, 180, ISBN 83-218-0683-X, OCLC 749245004 [dostęp 2019-08-03].
  6. ↑ Avesta [online], Ramiyar Karanjia, 24 listopada 2016 [dostęp 2026-10-05] (ang.).
  7. ↑ GATHAS i [online], Encyclopaedia Iranica [dostęp 2026-10-09] (ang.).
  8. ↑ AWESTA (NOWE TŁUMACZENIE NA JĘZYK POLSKI) [online], Zaratusztrianie, 25 lutego 2023 [dostęp 2026-10-09].
  9. ↑ Avesta: Fragments: Table of Contents [online], www.avesta.org [dostęp 2019-08-03].
  10. ↑ Miano Słowiańskie czyli nie Zendawesta a Zędaszta to jest Życiodawcza książeczka Zoroastra albo Awesta Wielka