Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Helena Eilstein


Helena Eilstein
Data urodzenia

2 lutego 1922

Data i miejsce śmierci

15 listopada 2009
Warszawa

Zawód, zajęcie

filozof

Grób Heleny Eilstein na cmentarzu Komunalnym Północnym w Warszawie

Helena Eilstein (ur. 2 lutego 1922, zm. 15 listopada 2009 w Warszawie) – polska filozofka i wolnomyślicielka żydowskiego pochodzenia[1], emerytowana profesor filozofii Uniwersytetu Nowego Meksyku w Albuquerque[2].

Życiorys

Ukończyła Gimnazjum Ewy Strauch-Szlezyngierowej w Warszawie[3].

W czasie drugiej wojny światowej Helena Eilstein uciekając przed nazistami wyemigrowała do Związku Radzieckiego, do Kirgiskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej do miejscowości Osz[4]. Po zakończeniu wojny wróciła do Polski[5]. Od 1949 do 1952 roku studiowała filozofię na Uniwersytecie Warszawskim, którą ukończyła uzyskaniem tytułu magistra.

W latach 50. XX wieku Eilstein wyjechała na staż do Stanów Zjednoczonych w ramach stypendium otrzymanego od Fundacji Forda[6].

Pracę kandydacką z zakresu materializmu dialektycznego[7] obroniła w 1960 roku. Od 1951 do 1954 roku pracowała w Polskiej Akademii Nauk, zaś od 1954 do 1957 roku pracowała na Uniwersytecie Warszawskim[8]. W latach 1957–1968 była Kierownikiem Pracowni Zagadnień Filozoficznych Nauk Przyrodniczych w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN[8] oraz od 1959, po Kołakowskim, redaktor naczelną Studiów Filozoficznych. W 1969 po antysemickiej nagonce, która była następstwem wydarzeń marcowych, wyjechała z Polski. Wpierw udała się do Anglii gdzie spędziła rok[9], a następnie do Stanów Zjednoczonych[5]. Wykładała wpierw od 1971 do 1972 roku na Uniwersytecie w Pittsburghu[10], a następnie wykładała na Uniwersytecie Stanowym Nowego Meksyku (UNM) w Albuquerque w stanie Nowy Meksyk. W 1993 roku powróciła do Polski[11] jako emerytka[3]. Na emeryturze udzielała się w polskim środowisku filozoficznym i opublikowała ponad 50 prac naukowych[12].

Główną dziedziną jej zainteresowań zawodowych były metafizyczne i epistemologiczne zagadnienia nauk przyrodniczych, zwłaszcza fizyki. Interesowała się jednak również antropologią filozoficzną oraz problemami moralności, a także religią[11]. Po odejściu od marksizmu jej światopogląd filozoficzny mieścił się w nurcie materializmu (w metafizycznym rozumieniu) i realizmu naukowego. W odniesieniu do problemów filozofii człowieka nazywała go naturalizmem radykalnym. Jej publikacje i wykłady były głównie z zakresu filozofii przyrody oraz epistemologii.

W ciągu swojego życia Eilstein napisała ponad 110 prac naukowych[12]. Helena Eilstein pisała także bajki filozoficzne, które ukazały się po jej śmierci[13].

Zmarła w Warszawie. Pochowana została na cmentarzu komunalnym Północnym na Wólce Węglowej.

Prace

Publikacje książkowe
  • Jedność materialna świata (Zbiór artykułów pod red. Heleny Eilstein) (Książka i Wiedza, Warszawa 1961)
  • Jeśli się nie wierzy w Boga... Czytając Kołakowskiego (1991)
  • Homo sapiens i wartości (Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, ISBN 83-01-11369-9)
  • Life Contemplative, Life Practical (o fatalizmie), niektóre rozdziały (Poznan Studies, 1997)
  • Uwagi ateisty o micie Ukrzyżowania (Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 1997, ISBN 83-7112-157-1)
  • Szkice ateistyczne (wyd. Bałtyckiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, Koszalin 2000, ISBN 83-87739-20-0)
  • Biblia w ręku ateisty (IFiS PAN, Warszawa 2006, ISBN 83-7388-121-2).
Artykuły
  • Leninowskie pojęcie materii a idealizm fizyczny, „Myśl Filozoficzna”, R. III 1953 nr 4 (10), s. 183-221 (oraz Dyskusja o pojęciu materii, sprawozdanie H. M., „Myśl Filozoficzna”, R. V 1955 nr 2 (16), s. 235-241).
  • H. Eilstein, Z. Kochański, O projekcie programu materializmu dialektycznego, „Myśl Filozoficzna”, R. VI 1956 nr 3 (23), s. 147-165 (oraz Dyskusja nad programem wykładów z materializmu dialektycznego, sprawozdanie H. Buczyńskiej, „Myśl Filozoficzna”, R. VI 1956 nr 4 (24), s. 212-216 oraz S. Amsterdamski, Konferencja w sprawie programu materializmu dialektycznego i historycznego, „Myśl Filozoficzna”, R. VI 1956 nr 4 (24), s. 217-221).
  • Przyczynki do koncepcji materii jako bytu fizycznego (fragment pracy Materialna jedność świata), „Studia Filozoficzne”, cz. I: R. II 1958 nr 6 (9), s. 121-148; cz. II: R. III 1959, nr 1 (10), s. 100-123.

Przypisy

  1. ↑ Helena Eilstein [online], Radio Zachód, 8 marca 2025 [dostęp 2026-01-24].
  2. ↑ Wyborcza.pl [online], wyborcza.pl [dostęp 2026-01-24].
  3. ↑ a b Wyborcza.pl [online], warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2026-01-24].
  4. ↑ Magdalena Grochowska, Helena Eilstein. Przyjaciółka rozumu, Magazyn Wyborczej, wyborcza.pl, strona: https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,18607013,helena-eilstein-przyjaciolka-rozumu.html
  5. ↑ a b Eilstein Helena | Wirtualny Sztetl [online], sztetl.org.pl [dostęp 2026-01-24].
  6. ↑ Magdalena Grochowska, Strzelecki. Śladem nadziei, Świat Książki, 2014.
  7. ↑ Szkice z materializmu dialektycznego, Warszawa 1960 (niepublikowana praca kandydacka)
  8. ↑ a b Helena Eilstein, [w:] Andrzej Maryniarczyk, Encyklopedia Filozofii Polskiej A-Ł, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu (pol.).
  9. ↑ Mariusz Agnosiewicz, Helena Eilstein. Ateistka od Biblii [online], Racjonalista.pl [dostęp 2026-01-24].
  10. ↑ University of New Mexico Board of Regents, University of New Mexico Board of Regents Minutes for July 21, 1972, „Board of Regents Meeting Minutes”, 21 lipca 1972 [dostęp 2026-11-07].
  11. ↑ a b Biblia w ręku ateisty – Helena Eilstein [online], Wydawnictwo STAPIS [dostęp 2026-01-24].
  12. ↑ a b Góralczyk M., Lista publikacji profesor Heleny Eilstein, „Filozofia Nauki”, 2010, Rok XVII, Nr 2.
  13. ↑ Helena Eilstein, Opowieść o Dzierżysłowie, O Alkasynie i Nikoletcie, O siedmiu braciach i ich siostrze, O zaczarowanej królewnie i O królewiczu, który zabił dzika, Przegląd Filozoficzno-Literacki, Numer 3, 2010.