Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Jan Chodźko-Zajko


Jan Chodźko-Zajko
Zajączek
Ilustracja
Jan Chodźko-Zajko w mundurze podpułkownika 58 pułku piechoty (1928–1929)
podpułkownik piechoty podpułkownik piechoty
Data i miejsce urodzenia

22 lipca 1890
Sopoćkinie

Data i miejsce śmierci

wiosna 1940
Charków

Przebieg służby
Siły zbrojne

Wojsko Polskie

Jednostki

Komenda Miasta Lwów

Stanowiska

komendant miasta

Główne wojny i bitwy

I wojna światowa
wojna polsko-ukraińska
wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa
kampania wrześniowa

Faksymile
Odznaczenia

Jan Chodźko-Zajko[a], ps. Zajączek (ur. 10 lipca?/22 lipca 1890[2] w Sopoćkiniach, zm. wiosną 1940 w Charkowie) – podpułkownik piechoty Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.

Życiorys

Syn Józefa i Anny z domu Szukieć urodzony 22 lipca 1890 w Sopoćkiniach, w ówczesnym powiecie augustowskim guberni suwalskiej[3][4]. W 1911, po złożeniu egzaminu z zakresu szkoły średniej w Moskwie, został powołany do armii rosyjskiej i wcielony do 13 pułku strzelców syberyjskich (ros. 13-й Сибирский стрелковый полк), należącego do 4 Dywizji Strzelców Syberyjskich[3]. 17 października tego roku został mianowany młodszym podoficerem[2]. Od 1914 w szeregach 15 kompanii tego oddziału walczył na froncie[3][2]. 30 września 1915 został mianowany chorążym ze starszeństwem z 8 lipca 1915[2]. 21 sierpnia 1916 został mianowany podporucznikiem ze starszeństwem z 9 lutego 1916[2][b]. Był trzykrotnie ranny[3]. W lipcu 1917 został wybrany delegatem do Komitetu Wykonawczego Związku Wojskowych Polaków 12 Armii[3]. W komitecie pełnił funkcję sekretarza i oficera łącznikowego[3]. 13 września 1917 został awansowany na stopień sztabskapitana[3].

18 grudnia 1917 został wezwany do sztabu I Korpusu Polskiego w Rosji i wyznaczony emisariuszem na front północny[3]. W marcu 1918, w drodze powrotnej do korpusu, został zatrzymany przez Niemców i internowany w Grodnie[3]. 6 maja tego roku, po uwolnieniu, przybył do korpusu, został zaliczony do Legii Rycerskiej i przydzielony do wydziału spraw poufnych 2 Dywizji Strzelców Polskich[3]. W tym samym czasie związał się z Polską Organizacją Wojskową[3]. Z polecenia kapitana Tadeusza Lechnickiego zajmował się wywożeniem i magazynowaniem broni i materiałów wybuchowych[3]. W czerwcu 1918, po kapitulacji korpusu, razem z kapitanem Lechnickim wyjechał z Bobrujska do Kijowa, gdzie został oficerem do zleceń ówczesnego komendanta placu, kapitana Leopolda Lisa-Kuli[3]. Przybrał pseudonim Zajączek[3]. 4 sierpnia na własną prośbę został odkomenderowany do Organizacji Werbunkowo-Agitacyjnej i wyznaczony na stanowisko oficera do zleceń pułkownika Leona Bobickiego[3]. 10 sierpnia pułkownik Michał Rola-Żymierski powierzył mu funkcję oficera łącznikowego II Korpusu Polskiego w Rosji z generałem Lucjanem Żeligowskim na Kubaniu[3]. W czasie pełnienia tej funkcji był aresztowany przez bolszewików (dwukrotnie, w Briańsku i Orle), Petlurowców (w Konotopie) i Austriaków na stacji kolejowej Synelnykowe[3].

W grudniu 1918 został mianowany komendantem sztabu 4 Dywizji Strzelców Polskich, a w lutym 1919 dowódcą kompanii sztabowej dywizji[3]. 28 marca tego roku został przeniesiony do 13 pułku strzelców polskich i odkomenderowany do szkoły oficerskiej 4 DSP w charakterze frekwentanta[3][c]. Razem z 4 Dywizją generała Lucjana Żeligowskiego wrócił do Polski[3]. 8 lipca 1919 został przydzielony do 30 pułku piechoty na stanowisko dowódcy kompanii[3]. Na wojnie z bolszewikami dowodził III batalionem 30 pp[3]. Wyróżnił się 7 czerwca 1920 w boju o Hermanowicze[3]. 23 grudnia 1920 dowódca 30 pp, podpułkownik Kazimierz Jacynik sporządził wniosek na odznaczenie orderem „Virtuti Militari”, w którym napisał: „dnia 7 czerwca 1920 baon otrzymał rozkaz zaatakowania Hermanowicz. Na wschód od folwarku Podolszczyzna, w lasku odrzucony w poprzednim dniu, nieprzyjaciel zgromadził nocą znaczne siły i umocnił linię lasu około 20 karabinami maszynowymi. Po walce ogniowej poprowadził kpt. Chodźko swój batalion do ataku na bagnety, przy czym wzięto 37 jeńców i 5 karabinów maszynowych. Brawura i szybka orientacja kpt. Chodźki spowodowała ten sukces”[3].

Od 1 grudnia 1920 do 15 marca 1921 był słuchaczem kursu dowódców batalionów w Rembertowie, a po jego ukończeniu ponownie objął dowództwo III baonu 30 pp[3]. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu majora ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 i 348. lokatą w korpusie oficerów piechoty[6][7]. 22 lipca tego roku ogłoszono jego przeniesienie do 1 pułku piechoty Legionów w Wilnie i zatwierdzenie na stanowisku dowódcy batalionu[8][d]. Później został przydzielony do Rezerwy Oficerów Sztabowych przy Dowództwie Okręgu Korpusu Nr III w Grodnie[9]. Z dniem 1 marca 1924 został przydzielony do macierzystego 1 pp Leg., „ponad etat, bez wyznaczenia funkcji do czasu dalszych zarządzeń MSWojsk.”[10][11] 1 grudnia 1924 prezydent RP nadał mu stopień podpułkownika z dniem 15 sierpnia 1924 i 96. lokatą w korpusie oficerów piechoty[12][13][14]. 22 maja 1925 ogłoszono jego przeniesienie do 10 pułku piechoty w Łowiczu i zatwierdzenie na stanowisku zastępcy dowódcy pułku[15][e]. W styczniu 1927 został przeniesiony do 58 pułku piechoty w Poznaniu na stanowisko zastępcy dowódcy pułku[16][17][f]. 24 października 1929 został przeniesiony do 52 pułku piechoty w Złoczowie na stanowisko dowódcy pułku[3][18][19]. Obowiązki dowódcy pułku łączył z społeczną funkcją zastępcy prezesa zarządu Komitetu Powiatowego Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego w Złoczowie[3]. W 1937 został mianowany komendantem Miasta Lwów[20][21].

W czasie kampanii wrześniowej 1939 pełnił służbę na stanowisku komendanta Garnizonu Lwów i wziął udział w obronie miasta[22]. Po kapitulacji załogi miasta dostał się do niewoli sowieckiej i następnie osadzono go w obozie jenieckim w Starobielsku[4]. Wiosną 1940 został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w Charkowie[4] na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej zbrodni grzebano potajemnie w bezimiennych mogiłach zbiorowych w Piatichatkach[4], gdzie od 17 czerwca 2000 mieści się oficjalnie Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie[23]. Figuruje na tzw. liście Gajdideja pod pozycją 3567[24].

5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień pułkownika[25][26][27]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

Życie prywatne

Był żonaty z Janiną z Chrystowskich (1901–1987), z którą miał syna Witolda Józefa (ur. 1926) i córkę Danutę Janinę (ur. 1928)[3][28]. Żona z dziećmi została 13 kwietnia 1940 deportowana do Kożzawodu Kirpicznyj Zawod 1 w semipałatyńskim obwodzie Kazachskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, gdzie przebywała do 1942[29][30]. Później żona z córką zostały ewakuowane z ZSRR do obozu Koja w Ugandzie, a syn do Teheranu[31][32].

Ordery i odznaczenia

Upamiętnienie

W ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, pułkownik Jan Chodźko-Zajko został uhonorowany poprzez zasadzenie Dębu Pamięci, przy Szkole Podstawowej im. Jana Pawła II w Choszcznie[40].

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ 3 sierpnia 1931 ogłoszono sprostowanie nazwiska ppłk. Jana Chodźko-Zojko z „Chodźko-Zojko” na „Chodźko-Zajko”[1].
  2. ↑ Według ppłk. Jana Chodźko-Zajko awans na podporucznika otrzymał 25 listopada 1916 ze starszeństwem z 22 czerwca 1915[3].
  3. ↑ Szkoła oficerska 4 DSP była faktycznie kursem przeszkolenia oficerów piechoty, pochodzących z byłej armii rosyjskiej. Uczestnicy byli dobierani spośród oficerów przedstawiających rzeczywistą wartość bojową[5].
  4. ↑ Według ppłk. Jana Chodźko-Zajko przeniesienie miało miejsce 8 września 1922[3].
  5. ↑ Według ppłk. Jana Chodźko-Zajko przeniesienie nastąpiło 18 czerwca 1925[3].
  6. ↑ Według ppłk. Jana Chodźko-Zajko przeniesienie nastąpiło 29 marca 1927[3].

Przypisy

  1. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 3 sierpnia 1931, s. 256.
  2. ↑ a b c d e f Список (по старшинству в чинах) генералам, штаб и обер-офицерам и классным чиновникам 13-го Сибирского стрелкового полка : Хоцько-Зайко Иван Осипович, с. 43. Управление Министерства обороны Российской Федерации по увековечению памяти погибших при защите Отечества. [dostęp 2025-03-08]. (ros.).
  3. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj Chodźko-Zajko Jan. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari, sygn. I.482.64-5490 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2025-03-05].
  4. ↑ a b c d Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 63.
  5. ↑ Lenkiewicz, Sujkowski i Zieliński 1930 ↓, s. 280.
  6. ↑ Lista starszeństwa 1922 ↓, s. 33.
  7. ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 402.
  8. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922, s. 544.
  9. ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 125.
  10. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 23 z 11 marca 1924, s. 116.
  11. ↑ Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 121.
  12. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 131 z 17 grudnia 1924, s. 732.
  13. ↑ Rocznik Oficerski 1924 ↓, s. 345.
  14. ↑ Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 165.
  15. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 22 maja 1925, s. 263, 266.
  16. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 55 z 31 grudnia 1926, s. 455.
  17. ↑ Rocznik Oficerski 1928 ↓, s. 72.
  18. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 20 z 23 grudnia 1929, s. 381.
  19. ↑ Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 19, 580.
  20. ↑ Olczak 2017 ↓, s. 58, 64.
  21. ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 838.
  22. ↑ Dokumenty 1997 ↓, s. 82–86, 138, 150, 223–225, 256.
  23. ↑ Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. LXXIV.
  24. ↑ Gajowniczek 1992 ↓, s. 285–304.
  25. ↑ Decyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2007 w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie. Decyzja nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym MON.
  26. ↑ Lista osób zamordowanych w Katyniu, Charkowie, Twerze i Miednoje mianowanych pośmiertnie na kolejne stopnie. [online], policja.pl, s. 4 [dostęp 2026-09-30].
  27. ↑ Łojek 2008 ↓, s. 215.
  28. ↑ Kartoteka ewidencji ludności 1870–1931. Archiwum Państwowe w Poznaniu. [dostęp 2025-03-05]..
  29. ↑ Jończyk 2020 ↓, s. 42.
  30. ↑ Adresy rodzin wojskowych w Z.S.R.R.. „Polska Walcząca : Żołnierz Polski na Obczyźnie”. 17, s. 7, 1942-04-25. Londyn. 
  31. ↑ Osoby wyewakuowane z Z.S.R.R. Lista Nr. 3.. „Polska Walcząca : Żołnierz Polski na Obczyźnie”. 16–17, s. 1, 1943-04-24. Londyn. 
  32. ↑ Pacholak 2019 ↓, s. 55.
  33. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 26 stycznia 1922, s. 9.
  34. ↑ Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 19.
  35. ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 11.
  36. ↑ M.P. z 1935 r. Nr 65, poz. 85 (ISAP)
  37. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 4 z 19 marca 1935, s. 19.
  38. ↑ M.P. z 1937 r. Nr 178, poz. 294 (ISAP)
  39. ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 11 listopada 1937, s. 30.
  40. ↑ Katyń… Ocalić od zapomnienia. [online], katyn-pamietam.pl [dostęp 2026-09-30].

Bibliografia