Jerzy Dzwonkowski
| Data i miejsce urodzenia | |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci | |
| Przebieg służby | |
| Lata służby |
1913–1923, 1939–1940 |
| Siły zbrojne | |
| Formacja | |
| Jednostki | |
| Główne wojny i bitwy |
I wojna światowa |
| Odznaczenia | |

Jerzy Paweł Apolinary Dzwonkowski (ur. 22 listopada 1892 w Warszawie, zm. wiosną 1940 w Charkowie) – rotmistrz kawalerii rezerwy Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy i społeczny, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej.
Życiorys
Syn Ludwika i Jadwigi z domu Koyszor[1][2][3]. W latach 1906–1911 uczęszczał do Gimnazjum im. gen. Chrzanowskiego[2]. Należał do Drużyn Strzeleckich[4]. W 1912 rozpoczął służbę w armii rosyjskiej, w której ukończył szkołę podchorążych[2]. Od 1913 przebywał w Belgii[2]. Studiował agronomię na uniwersytecie w Liège[2]. Po wybuchu I wojny światowej, w sierpniu 1914 ochotniczo zgłosił się do armii belgijskiej[2][5], a w następnym roku dostał się do niewoli niemieckiej[5][2].
Zwolniony, otrzymał stanowisko agronoma w Siernikach koło Szamocina. Od tego czasu nawiązał współpracę z Władysławem Mieczkowskim, jednym z organizatorów powstania wielkopolskiego[1]. W styczniu 1919 otrzymał stopień chorążego i został współorganizatorem 1 pułku ułanów Wielkopolskich[1], czyli późniejszego 15 pułku Ułanów Poznańskich[2]. Został zweryfikowany w stopniu porucznika ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919[5] w korpusie oficerów jazdy. Był adiutantem dowódcy pułku Władysława Andersa. Od czerwca 1919 uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej[1][2][5]. Dwukrotnie ranny 16 sierpnia 1920 w bitwie pod Maciejowicami[2][6], która zapoczątkowała odwrót bolszewików. Za postawę wykazaną w czasie walki , 30 czerwca 1921 otrzymał krzyż „Virtuti Militari” V klasy[7], a w uzasadnieniu jego nadania czytamy m.in.:
Odznaczył się szczególnie w bitwie pod Maciejowicami. 16 sierpnia 1920 r. 15 p.uł. miał za zadanie nie dopuścić do przekroczenia rz. Wisły przez oddziały sowieckie. Rankiem tego dnia, gdy bolszewicy zaatakowali, 15 p. uł. bronił przejść do rz. Wisły. Ppor. Dzwonkowski, będący cały czas pod ogniem, z własnej inicjatywy porwał do boju rezerwowy pluton i z nim przyłączył się do maszerującego I szwadronu oraz zmusił nieprzyjaciela do cofnięcia się. Tego samego dnia, gdy nieprzyjaciel z ciężkich dział zaczął niespodziewanie ostrzeliwać rejon postoju pułku, ppor. Dzwonkowski, nie zważając na otrzymaną ranę, osobiście wyprowadził szwadron do boju. Dowodził nim do chwili, gdy powtórnie ranny, padł bez przytomności. Utrzymanie Maciejowic przez 15 p.uł. było pierwszym ciosem zadanym nieprzyjacielowi w rozpoczętej, zwycięskiej ofensywie[2][8].
Od 1921 uczęszczał do Szkoły Oficerów Zawodowych w Grudziądzu[5], którą ukończył w 1922, a w następnym roku został przeniesiony na własną prośbę do rezerwy[2][1][5].
W okresie dwudziestolecia międzywojennego udzielał się w wielu organizacjach społecznych i kombatanckich[2], m.in. był prezesem powiatowym Związku Weteranów, prezesem koła Związku Oficerów Rezerwy oraz prezesem Placówki Powstańców i Wojaków DOK VIII[5]. W drugiej połowie lat dwudziestych prowadził kursy dla rolników, wygłaszał referaty na temat uprawy zbóż i ziemniaków na posiedzeniach Wielkopolskiej Izby Rolniczej. Uczestniczył też w często organizowanych przez jednostki kawalerii zawodach hipicznych, nierzadko z dużymi sukcesami jak np. w 1928. Działał także w Towarzystwie Kółek Rolniczych na terenie powiatu Wyrzysk. W latach trzydziestych był prezesem Banku Ludowego w Nakle[5] i członkiem rady nadzorczej spółki Cukrownia Nakło oraz Giełdy Zbożowo-Towarowej w Bydgoszczy. Był także prezesem Stowarzyszenia Plantatorów Cukrowych[5]. Przez kilka lat posiadał majątek Izabela i dzierżawił od żony Jarogniewa Drwęskiego majątek Karnówko koło Nakła. W 1937 był wiceprezesem Koła Bydgoszcz-Wyrzysk Wielkopolskiego Związku Ziemian[9]. Ponadto był działaczem Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, gdzie piastował stanowisko prezesa powiatowego w Wyrzysku[4], a także był członkiem Rady Okręgowej BBWR w Bydgoszczy[5].
W 1934, jako oficer rezerwy pozostawał w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Bydgoszcz Miasto. Posiadał przydział w rezerwie do 15 pułku ułanów[10]. Na stopień rotmistrza rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 19 marca 1939 i 29. lokatą w korpusie oficerów kawalerii[11].
W sierpniu 1939 zmobilizowany. W czasie kampanii wrześniowej – po agresji ZSRR na Polskę z 17 września 1939 – wzięty do niewoli sowieckiej[2]. Następnie osadzono go w obozie jenieckim w Starobielsku[1][2]. Wiosną 1940 został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w Charkowie[1][2] na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej zbrodni grzebano potajemnie w bezimiennych mogiłach zbiorowych w Piatichatkach[1], gdzie od 17 czerwca 2000 mieści się oficjalnie Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie[12]. Figuruje na Liście Starobielskiej NKWD, pod poz. 1034[1][2].
5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień majora[13][14][15]. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.
Był wysokim ciemnym brunetem, z czarnym wąsem, o typie „południowca”. Pozostawał w stanie wolnym[16].
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 3971 – 30 czerwca 1921[7][1][17][2]
- Krzyż Walecznych czterokrotnie (po raz 2, 3 i 4 w 1921)[18][1][19]
- Medal Niepodległości – 12 czerwca 1935[2]
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921[1][4]
- Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości[1]
Upamiętnienie
13 kwietnia 2016, w ramach akcji „Katyń... pamiętamy” / „Katyń... Ocalić od zapomnienia”, w ogrodzie Pałacu Prezydenckiego został zasadzony Dąb Pamięci poświęcony wszystkim Ofiarom Zbrodni Katyńskiej, certyfikat z numerem 1[20][21][22].
Zobacz też
- jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku)
- obozy NKWD dla jeńców polskich
- ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Charkowie
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 105.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Banaszek, Roman i Sawicki 2000 ↓, s. 71.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 1.
- ↑ a b c Kolekcja ↓, s. 3.
- ↑ a b c d e f g h i j Kolekcja ↓, s. 4.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 2, 4.
- ↑ a b Dziennik Personalny 1921.07.16 R.2 Nr28, Ministerstwo Spraw Wojskowych, 16 lipca 1921, s. 1150 [dostęp 2026-10-06].
- ↑ Kolekcja ↓, s. 6.
- ↑ Spis członków Wielkopolskiego Związku Ziemian, Poznań 1937, s. 26.
- ↑ Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 120, 596.
- ↑ Rybka i Stepan 2021 ↓, s. 685.
- ↑ Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. LXXIV.
- ↑ Lista osób zamordowanych w Katyniu, Charkowie, Twerze i Miednoje mianowanych pośmiertnie na kolejne stopnie. [online], web.archive.org, s. 67 [dostęp 2024-10-21] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-27] (pol.).
- ↑ Decyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2007 w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie. Decyzja nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym MON.
- ↑ Łojek 2008 ↓, s. 215.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 2.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 1, 4, 5, 10.
- ↑ Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 2142 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1922 r. Nr 1, s. 60)
- ↑ Kolekcja ↓, s. 3, 4.
- ↑ Dąb pamięci w ogrodach Pałacu Prezydeckiego - Polska Prowincja Zakonu Pijarów [online], pijarzy.pl [dostęp 2026-10-06].
- ↑ Katyń… Ocalić od zapomnienia. [online], katyn-pamietam.pl [dostęp 2026-10-06].
- ↑ Obchody Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej [online], dzieje.pl [dostęp 2026-10-06].
Bibliografia
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2022-01-19].
- Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
- Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924.
- Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934.
- K. Banaszek, W. K. Roman, Z. Sawicki, Kawalerowie orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich, Warszawa 2000, s. 71.
- Jerzy Ciesielski, Zuzanna Gajowniczek, Grażyna Przytulska, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki, Robert Szczerkowski, Wanda Szumińska: Charków. Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego. Jędrzej Tucholski (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003. ISBN 83-916663-5-2.
- Kazimierz Banaszek, Wanda Krystyna Roman, Zdzisław Sawicki: Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Warszawa: Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, 2000. ISBN 83-87893-79-X.
- Witold Duński - Konno po sławę.. konnoposlawewitolddunski.cba.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-03)]. [dostęp 2012-04-26]
- Cz. Knoll, O. Matuszewski, Wielkopolska Brygada Kawalerii, 1988, s.45.
- E. Drwęska, Wspomnienie o rtm. Jerzym Dzwonkowskim (1892-1940)”, „Piętnastak” Biuletyn Towarzystwa Byłych Żołnierzy i Przyjaciół 15 Pułku Ułanów Poznańskich. R. X. 2002, Styczeń nr 1/34.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935-1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon Sp. z o.o., 2021. ISBN 978-83-66687-09-7.
- Bożena Łojek: Pośmiertne awansowanie żołnierzy i funkcjonariuszy Rzeczypospolitej Polskiej zamordowanych w 1940 r. w ZSRR w wyniku zbrodni katyńskiej. W: Zeszyty Katyńskie. Marek Tarczyński (red.). T. 23: Zbrodnia katyńska między prawdą a kłamstwem. Warszawa: Stowarzyszenie Rodzina Katyńska, 2008. ISBN 978-83-917780-5-0. ISSN 1426-4064.
- Dzwonkowski Jerzy. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari; I.482.21-1496 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2026-10-05].