Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Kajmak


Kajmak

Kajmak – w kuchni polskiej, bardzo słodka, gęsta, ciągliwa, twardniejąca z czasem masa powstała podczas gotowania mleka lub śmietanki z cukrem. Innym sposobem wytworzenia kajmaku jest gotowanie przez 3–4 godziny puszki ze słodzonym mlekiem skondensowanym[1].

W obydwu metodach przyrządzania kajmaku duże znaczenie ma odpowiedni czas gotowania. Kajmak gotowany zbyt długo staje się kruchy i zyskuje posmak spalonego karmelu. W przypadku drugiego sposobu, zbyt długie podgrzewanie sprawia, że masa ma galaretowatą konsystencję, co utrudnia jej wykorzystanie np. do pokrycia ciasta. Podgrzewając puszkę w piekarniku, należy ją zanurzyć w naczyniu z wodą, aby przegrzanie nie doprowadziło do jej eksplozji.

Z kajmaku przygotowuje się tzw. masę kajmakową[2][3] stosowaną m.in. do przekładania mazurków, ciastek i wafli. Wystudzony kajmak uciera się z masłem[2], a czasami również ze śmietanką i żółtkiem[3]. W domowych warunkach zamiast kajmaku używa się czasem krówek rozpuszczonych w mleku i śmietance[3]. Krówki są wytwarzane ze specjalnych mas kajmakowych[4].

Smak kajmaku lub masy kajmakowej można wzbogacić dodatkiem wanilii[2][5], kawy, czekolady, ciemnego kakao itp.[4][5]

Historia

Kajmak, rozumiany jako specjał wytwarzany z cukru i słodkiej śmietanki na wzór kajmaku tureckiego, pojawił się na polskich stołach szlacheckich w XVIII wieku, za panowania Stanisława Augusta[5]. Cukier był wtedy towarem luksusowym, a upodobanie polskiej szlachty do słodyczy rozwinęło się pod wpływem kontaktów z kuchniami Wschodu[5].

W późniejszym okresie kajmak ewoluował do postaci brązowozłotej, gęstej, twardniejącej masy, w której we wczesnym etapie jego wytwarzania następuje karmelizacja cukru[5]. W takiej formie znalazł zastosowanie jako masa do wielkanocnych mazurków oraz (w XIX i XX wieku) jako nadzienie do drobnych kruchych babeczek[5]. W drugiej połowie XIX wieku, gdy ceny cukru znacznie spadły, do słodkiej śmietanki i cukru zaczęto dodawać tłuszcz, wanilię i czekoladę[5].

Po II wojnie światowej, prawdopodobnie dzięki spadkowi cen cukru, kajmak rozpowszechnił się w Polsce pośród innych grup zawodowych i społecznych[5].

Kajmak znalazł szczególne miejsce w polskiej kuchni kresowej[5]. Według Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi powstał w zróżnicowanej kuchni kresowej, kształtowanej we wiejskich domach, dworach, mieszczańskich kamienicach i żydowskich karczmach. Po II wojnie światowej, wraz z przesiedleniami ludności z Kresów Wschodnich, trafił na zachód Polski i na Pomorze, a następnie stał się częścią kuchni ogólnopolskiej[6]. Jego pierwowzór, czyli słodka śmietanka z cukrem, jest tradycyjny w kuchni bałkańskiej, zwłaszcza w Turcji, Serbii, Czarnogórze, Macedonii oraz Bośni i Hercegowinie[6]. 1 października 2007 produkt o nazwie „kajmak” został wpisany na listę produktów tradycyjnych województwa kujawsko-pomorskiego[5]. Według oficjalnej specyfikacji, wyrób ten charakteryzuje się w temperaturze pokojowej gęstą, ciągliwą, plastyczną, kleistą, przywierającą do łyżki konsystencją oraz połyskliwym, brązowym kolorem[5].

Zastosowanie i dostępność

Poza wypiekami wielkanocnymi kajmak jest nadzieniem do pączków, polewą do ciast, placków i lodów, np. do sernika. Szczególnie często wykorzystuje się go w mazurku kajmakowym, czyli wielkanocnej tarcie z karmelową masą[7].

W polskich sklepach kajmak sprzedaje się głównie w puszkach o pojemności 400–450 ml, rzadziej w słoikach i plastikowych pojemnikach. Domowy kajmak z puszki przechowuje się w lodówce do tygodnia, a po zamrożeniu 2–3 miesiące[7]. Poza Polską jego odpowiednikami są dulce de leche, o smaku bardzo zbliżonym, oraz francuska confiture de lait, o luźniejszej konsystencji. W Wielkiej Brytanii używa się w tym celu produktu Nestlé Carnation Caramel[7].

Obok nazw „kajmak” i „masa kajmakowa” funkcjonuje też „masa krówkowa”, od cukierków krówek[7]. Nie należy go mylić z kaymakiem z kuchni śródziemnomorskiej i Bliskiego Wschodu, który przypomina śmietankę kremową[7].

Inne kuchnie

Kajmak popularny jest również w kuchni latynoamerykańskiej, gdzie znany jest pod nazwą dulce de leche. Nazwa różni się w zależności od kraju: dulce de leche stosuje się m.in. w Argentynie, Urugwaju, Boliwii i Paragwaju, arequipe w Kolumbii, Wenezueli i Gwatemali, manjar w Peru i Chile, a cajeta głównie w Meksyku[8]. Cajetę wytwarza się z mleka koziego. W porównaniu z gęstszym i kremowym dulce de leche jest rzadsza, ciemniejsza i bardziej lepka. Je się ją łyżką, polewa nią desery lub używa zamiast sosu karmelowego, natomiast dulce de leche służy jako nadzienie i polewa do ciast i babeczek, a w Argentynie do nadziewania alfajores[9].

O pochodzeniu dulce de leche krąży kilka wersji. Najbardziej znana legenda wiąże je z 1829 rokiem i kucharką Juana Manuela de Rosasa, która zapomniała o mieszance mleka i cukru na ogniu. Historyk Daniel Balmaceda wskazuje jednak, że wzmianki o tym przysmaku pojawiają się już w listach z 1814 roku. Prawa do jego wynalezienia zgłasza wiele krajów, najczęściej Argentyna i Urugwaj[8].

Kajmak jest jednym z głównych składników angielskiego banoffee pie.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Prosta metoda przyrządzenia Dulce de lece z mleka w puszce. dulcedeleche.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-01)].
  2. ↑ a b c Anna Ners: „Wypieki domowe”: „Rodzaje ciast”: „Ciasta kruche”: przepis „Mazurek kruchy z kajmakiem”. W: praca zbiorowa (koordynator: Maria Szczygłowa): Dobra kuchnia: żywienie w rodzinie. Wyd. V. Warszawa: Wydawnictwo „Watra”, 1976, s. 482.
  3. ↑ a b c Paweł Małecki: Mazurek migdałowo-kajmakowy - przepis. [w:] Kuchnia Lidla [on-line]. Lidl sp. z o.o. sp. k.. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-05-21)].
  4. ↑ a b Kajmak. [w:] Cukiernik I: Sporządzanie półproduktów i wyrobów cukierniczych 2 [on-line]. Powiatowe Centrum Edukacji Zawodowej w Bytowie. [dostęp 2023-06-18].
  5. ↑ a b c d e f g h i j k Kajmak. [w:] Lista produktów tradycyjnych (woj. kujawsko-pomorskie) [on-line]. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. [zarchiwizowane z [brak tego adresu] (2016-03-16)].
  6. ↑ a b Kajmak. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 2018-06-03. [dostęp 2026-11-03]. (pol.).
  7. ↑ a b c d e Polonist Test Kitchen: Kajmak: Polish Milk Caramel Cream. The Polonist, 2021-03-26. [dostęp 2026-11-03]. (ang.).
  8. ↑ a b Natalia Sivina: Dulce de leche: cuáles son las versiones sobre su origen y por qué podría no ser argentino. Billiken, 2026-04-21. [dostęp 2026-11-03]. (hiszp.).
  9. ↑ Claudia Alarcón: What Makes Cajeta Different From Dulce De Leche. Tasting Table, 2024-07-23. [dostęp 2026-11-03]. (ang.).