Liczba Fermata – liczba naturalna postaci
gdzie
jest nieujemną liczbą całkowitą[1]. Nazwano je tak dla upamiętnienia francuskiego matematyka Fermata, który pierwszy badał ich własności.
Faktoryzacje liczb Fermata
Oto kilka początkowych liczb Fermata:








(ciąg
A000215 w OEIS)
Liczby Fermata a pierwszość
Początkowe liczby Fermata
są liczbami pierwszymi. Fermat wyraził przypuszczenie, że wszystkie liczby postaci
są pierwsze, jednak Euler w roku 1732 pokazał, że
czyli
jest liczbą złożoną.
Do chwili obecnej jedynymi znanymi liczbami pierwszymi Fermata są właśnie
i nie wiadomo, czy jest ich więcej[2].
Zauważmy, że jeżeli liczba
jest liczbą pierwszą, to
musi być potęgą 2, wobec tego każda liczba pierwsza tej postaci jest liczbą pierwszą Fermata.
Metoda T. Pépina sprawdzania pierwszości
W roku 1877 francuski matematyk Théophile Pépin(inne języki) określił metodę sprawdzania, czy konkretna liczba Fermata jest liczbą pierwszą.
Dla
jeśli
to
jest pierwsza wtedy i tylko wtedy, gdy dzieli
- Przykład
- liczba

- zatem

- więc


- dzieli się zatem bez reszty, co świadczy o pierwszości liczby

Wzory rekurencyjne
Liczby Fermata spełniają następujące zależności rekurencyjne:




dla
Najprostszy dowód tych własności polega na zastosowaniu indukcji matematycznej. Z ostatniej z nich wynika twierdzenie Goldbacha:
wszystkie liczby Fermata są względnie pierwsze
Jako natychmiastowy wniosek otrzymuje się stąd dowód faktu, że liczb pierwszych jest nieskończenie wiele – każda liczba Fermata jest albo pierwsza, albo ma dzielnik pierwszy, który nie dzieli żadnej z pozostałych liczb Fermata.
Własności
Kilka dalszych własności liczb Fermata:
- Jeżeli
to
(zobacz: kongruencja)
- Jeśli
to 
- Liczba
cyfr liczby
w pozycyjnym systemie liczbowym o podstawie
jest równa
(zobacz: funkcja podłoga)
- Żadna liczba Fermata oprócz
nie daje się przedstawić jako suma dwóch liczb pierwszych.
- Żadna liczba pierwsza Fermata nie daje się przedstawić jako różnica dwóch
-tych potęg, gdzie
jest liczbą pierwszą większą od 2.
Więcej o liczbach pierwszych Fermata
Dowodząc, że
jest liczbą złożoną, Euler zauważył, że każdy dzielnik liczby
musi mieć postać
Dla
oznacza to, że jedynie liczby postaci
mogą dzielić
dla biegłych w arytmetyce matematyków XVIII wieku sprawdzenie, czy któraś z początkowych liczb tej postaci dzieli
nie było żadnym problemem.
Poniższe problemy dotyczące liczb pierwszych Fermata nadal pozostają otwarte:
- Czy
jest liczbą złożoną dla
?
- Czy istnieje nieskończenie wiele liczb pierwszych Fermata?
- Czy istnieje nieskończenie wiele złożonych liczb Fermata?
W chwili obecnej (2004) wiadomo, że dla
wszystkie liczby
są złożone, jednak ich rozkłady na czynniki pierwsze znane są jedynie dla
Największą znaną złożoną liczbą Fermata jest
a jednym z jej czynników pierwszych jest
27 sierpnia 2000 roku nestor Sergio de Aranjo Melo stwierdził, że dla
liczba Fermata ma dzielnik:
Poniżej kilka warunków dotyczących równoważnych temu, by dana liczba Fermata była pierwsza.
- Twierdzenie Protha: Niech
gdzie
jest nieparzyste i mniejsze od
Jeżeli istnieje liczba całkowita
taka, że:

to
jest liczbą pierwsza. Na odwrót, jeśli powyższa kongruencja nie zachodzi oraz
(zobacz: symbol Jacobiego),
to
jest liczbą złożoną.
Jeżeli
to powyższy symbol Jakobiego jest zawsze równy
- Niech
jest liczbą pierwszą Fermata wtedy i tylko wtedy, gdy dla dowolnej liczby
względnie pierwszej z
jest pierwiastkiem pierwotnym
wtedy i tylko wtedy, gdy
jest nieresztą kwadratową 
- Liczba Fermata
jest pierwsza wtedy i tylko wtedy, gdy można ją przedstawić tylko jednym sposobem jako sumę kwadratów dwóch liczb naturalnych:

Stąd nowy dowód, że
nie jest pierwsza, bowiem
Podobnie
i
Liczby pierwsze Fermata w geometrii
Twierdzenie Gaussa-Wantzela mówi, że
-kąt foremny daje się skonstruować za pomocą cyrkla i linijki wtedy i tylko wtedy, gdy
jest liczbą postaci
gdzie
są różnymi liczbami pierwszymi Fermata. Tak więc, konstruowalny jest pięciokąt foremny
i sześciokąt foremny
ale już nie siedmiokąt foremny.
Przypisy