Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Metapone


Budowa Metapone greeni a) robotnica b) głowa c) czułek d) tarczka (scutellum) samca, widok z góry

Metapone – rodzaj mrówek z podrodziny Myrmicinae. Gatunkiem typowym jest M. greeni. Zasięg występowania opisanych 18 gatunków obejmuje krainę madagaskarską, paleotropikalną, orientalną (włącznie z Indiami) i australijską. Metapone zakładają kolonie w zamieszkałych przez termity kawałkach drewna i są wyspecjalizowanymi termitofagami.

Systematyka

Forel, opisując rodzaj na podstawie okazów serii oryginalnej M. greeni, umieścił go w nowym plemieniu Metaponini prowizorycznie zaklasyfikowanym w rodzinie Ponerinae, sekcji Promyrmicinae[2]. Emery przeniósł rodzaj do rodziny Myrmicinae, utrzymując sekcję Promyrmicinae, obejmującą plemiona Metaponini i Pseudomyrmicini[3]. Wheeler zakwestionował zasadność sekcji Promyrmicinae[4]. Kusnezov umieścił Metapone w rodzinie Cerapachyinae[5]. Do niedawna do plemienia Metaponini zaliczano rodzaje Metapone, Liomyrmex, Vollenhovia i Xenomyrmex. W systemie Boltona z 2003 roku mrówek Metapone był jedynym przedstawicielem plemienia Metaponini, jednomyślnie klasyfikowanym w obrębie Myrmicinae[6]. W 2015 roku na podstawie analiz filogenetycznych P.S. Ward i inni zrewidowali podział Myrmicinae na plemiona, umieszczając Metapone w plemieniu Crematogastrini[7].

Morfologia

Bolton wymienia następujące zaawansowane cechy rodzaju: biodra pierwszej pary odnóży krótsze niż biodra drugiej i trzeciej pary, uda środkowej pary bardzo spłaszczone w kierunku przednio-tylnym, golenie drugiej, trzeciej pary i bliższe człony stóp wszystkich trzech par z kolcami, bardzo duże przednie skleryty IV segmentu odwłoka, szerokie połączenie segmentów III i IV[6].

Czułki są 11–członowe ze spłaszczoną, trzyczłonową buławką, głaszczki szczękowe jednoczłonowe, głaszczki wargowe trzyczłonowe[4]. Oczy bardzo małe. Ciało cylindryczne, odnóża krótkie i grube[8]. Robotnice mają długość 5,9–8,9 mm (M. greeni), 5,5–6,5 mm (M. tillyardi)[4].

Biologia

Od czasu opisania rodzaju donoszono o współwystępowaniu Metapone i termitów, co sugerowało termitofilię i termitofagię. M. madagascarica zakładają małe kolonie w spróchniałych gałęziach drewna, skolonizowanych już przez termity Cryptotermes kirbyi. Zajmują opuszczone przez termity jamki w spróchniałym drewnie[9]. Nowogwinejskie Metapone znajdywano w sąsiedztwie termitów Prorhinotermes[10]. W 2002 roku badania Berta Hölldoblera i wsp. ostatecznie potwierdziły, że dwóch gatunków (M. madagascarica, M. vincimus) robotnice atakują termity, chwytają je żuwaczkami i wielokrotnie żądlą, a następnie transportują do gniazda, gdzie zdobycz może być przechowywana przez dłuższy czas i stanowi pokarm dla larw i dojrzałych osobników[9]. Podczas furażowania i migracji kolonii mrówki korzystają z chemicznych śladów, pozostawianych przez wydzielinę ich gruczołów jadowych. Substancją wyzwalającą w warunkach laboratoryjnych podążanie za śladem zapachowym jest metylopirolo–2–karboksylan. W warunkach laboratoryjnych robotnice Metapone ignorowały inną potencjalną zdobycz (larwy mrówek lub bezskrzydłe muszki owocówki, a także termity rodzaju Schedorhinotermes). Obserwowano też, że termity Cryptotermes po napotkaniu robotnic Metapone nie próbowały uciekać, przeciwnie – często same wchodziły do gniazd mrówek i dotykały robotnic, zanim zostały przez nie złapane i sparaliżowane[9].

U M. madagascarica występują zarówno uskrzydlone, jak i bezskrzydłe, podobne do robotnic (ergatoidalne) samce. U dwóch gatunków, M. madagascarica i M. vincimus, opisano występowanie zapłodnionych robotnic (tzw. gamergaty). Zjawisko to obserwowano głównie u mrówek z rodziny Ponerinae, u których gamergaty różnią się morfologicznie od zwykłych robotnic; u Metapone nie ma morfologicznych różnic między zapłodnionymi a niezapłodnionymi robotnicami[11].

Występowanie

Rodzaj Metapone ma szeroki zasięg występowania, obejmujący Madagaskar (M. madagascarica, M. emersoni, M. vincimus)[10], południową i wschodnią Afrykę (M. sp., Gabon, RPA)[10], Indie, Cejlon (M. greeni, M. johni)[2][12], Nikobary (M. nicobarensis)[13], Papuę-Nową Gwineę (M. krombeini)[14], Borneo (M. hewitti, M. quadridentata)[15], Tajwan (M. sauteri), Filipiny (M. gracilis, M. bakeri), wyspy Mikronezji (M. truki)[16], Nową Kaledonię (M. sp.)[10], Fidżi (M. sp.)[17], wschodnią Australię z Tasmanią (M. mjobergi, M. tillyardi, M. tricolor, M. leae oraz kilka nieopisanych dotąd gatunków)[8].

Gatunki

Zalicza się tu 18 opisanych gatunków[18]:

  • Metapone bakeri Wheeler, 1916
  • Metapone emersoni Gregg, 1958
  • Metapone gracilis Wheeler, 1935
  • Metapone greeni Forel, 1911
  • Metapone hewitti Wheeler, 1919
  • Metapone jacobsoni Crawley, 1924
  • Metapone johni Karavaiev, 1933
  • Metapone krombeini Smith, 1947
  • Metapone leae Wheeler, 1919
  • Metapone madagascarica Gregg, 1958
  • Metapone mjobergi Forel, 1915
  • Metapone nicobarensis Tiwari & Jonathan, 1986
  • Metapone quadridentata Eguchi, 1998
  • Metapone sauteri Forel, 1912
  • Metapone tillyardi Wheeler, 1919
  • Metapone tricolor McAreavey, 1949
  • Metapone truki Smith, 1953
  • Metapone vincimus Alpert, 2007

Przypisy

  1. ↑ Metapone, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. ↑ a b Forel A. Sur le genre Metapone n. g. nouveau groupe des Formicides et sur quelques autres formes nouvelles. „Revue Suisse de Zoologie”. 19, s. 445–459, 1911. 
  3. ↑ Emery C. Études sur les Myrmicinae.. „Annales de la Société Entomologique de Belgique”. 56, s. 94–105, 1912. 
  4. ↑ a b c Wheeler WM. The ants of the genus Metapone Forel. „Annals of the Entomological Society of America”. 12 (3), s. 173–191, 1919. 
  5. ↑ Kusnezov N. La posición sistemática del género Metapone Forel (Hymenoptera, Formicidae). „Acta Zoologica Lilloana”. 18, s. 119–126, 1960. 
  6. ↑ a b Bolton B. Synopsis and Classification of Formicidae. „Memoirs of the American Entomological Institute”. 71, s. 257, 2003. 
  7. ↑ P. S. Ward, S. G. Brady, B. L. Fisher, T. R. Schultz. The evolution of myrmicine ants: phylogeny and biogeography of a hyperdiverse ant clade (Hymenoptera: Formicidae). „Systematic Entomology”. 40, s. 61–81, 2015. DOI: 10.1111/syen.12090. 
  8. ↑ a b Shattuck S: Australian Ants: Their Biology and Identification. Csiro Publishing, 2000, s. 144–145.
  9. ↑ a b c Hölldobler B, Oldham NJ, Alpert GD, Liebig J. Predatory behavior and chemical communication in two Metapone species (Hymenoptera:Formicidae). „Chemoecology”. 12 (3), s. 147–151, 2002. DOI: 10.1007/s00012-002-8340-7. 
  10. ↑ a b c d Alpert GD. A review of the ant genus Metapone Forel from Madagascar. „Memoirs of the American Entomological Institute”. 80, s. 8–18, 2007. 
  11. ↑ Hölldobler , Liebig J, Alpert GD. Gamergates in the myrmicine genus Metapone (Hymenoptera: Formicidae). „Naturwissenschaften”. 89, s. 305–307, 2002. DOI: 10.1007/s00114-002-0329-8. 
  12. ↑ Karavaiev V. Ameisen aus dem Indo-Australischen Gebiet, VII. (Fortsetzung). „Konowia”. 12, s. 103–120, 1933. 
  13. ↑ Tiwari RN, Jonathan JK. A new species of Metapone Forel from Nicobar Islands (Hymenoptera: Formicidae: Myrmicinae). „Records of the Zoological Survey of India”. 83, s. 149–153, 1986. 
  14. ↑ Smith MR. A new species of Metapone Forel from New Guinea (Hymenoptera, Formicidae). „Proceedings of the Entomological Society of Washington”. 49, s. 75–77, 1947. 
  15. ↑ Eguchi K. A new ant of the genus Metapone (Hymenoptcra: Formicidae) from Sabah, Borneo. „Entomological Science”. 1, s. 605–610, 1998. 
  16. ↑ Smith MR. A new Metapone from the Micronesian islands (Hymenoptera, Formicidae). „Journal of the New York Entomological Society”. 61, s. 135–137, 1953. 
  17. ↑ Eli M. Sarnat, Evan P. Economo: The Ants of Fiji. University of California Press, 2012 s. 85–86
  18. ↑ Barry Bolton: Metapone. [w:] An Online Catalog of the Ants of the World [on-line]. [dostęp 2016-04-14].