Model westminsterski
Model westminsterski (ang. Westminster model) – model rządów w systemach parlamentarnych, wzorowany na instytucjach brytyjskich, w którym władza wykonawcza wyłania się z większości parlamentarnej i jest odpowiedzialna przed parlamentem.
Nazwa pochodzi od Pałacu Westminsterskiego w Londynie, w którym obraduje parlament Zjednoczonego Królestwa.
Historia i rozwój
Brytyjskie instytucje parlamentarne rozwijały się w długim procesie historycznym od czasów średniowiecza. Model wyrósł z niektórych instytucji monarchii feudalnej, a następnie absolutnej, opartej na prerogatywie królewskiej. Począwszy od Magna Charty (1215) na władzę królewską w Anglii zaczęto nakładać różne prawne ograniczenia. W kolejnych stuleciach, zwłaszcza w XVII wieku, parlament uzyskał kompetencje współtworzenia ustaw czy kontroli nakładania podatków. Rozszerzenia prawa wyborczego w latach 1832–1884 umocniły zasadę odpowiedzialności rządu przed parlamentem, a w 1911 roku Izba Lordów utraciła możliwość blokować ustaw[1]. Zasadnicze rysy modelu westminsterskiego zostały już zauważone w pracy Waltera Bagehota The English Constitution, choć autor nie używał jeszcze tej nazwy[2].
Od XIX wieku instytucje brytyjskie stały się wzorcem dla wielu innych powstających parlamentów. Przypisywano im wiele pozytywnych cech, jak np. zdolność do dostosowywania się do nowych warunków społecznych bez rewolucji[3]. Dostrzegano też jednak, że droga rozwoju ustroju brytyjskiego odbiega od wielu innych krajów. Władza monarchy pozostawała silna. Nie wprowadzono zasady suwerenności narodu, a obywatele pozostawali poddanymi. Pozostawało to w wyraźnym kontraście z konstytucjami francuską i amerykańską, które pod koniec XVIII w. ogłosiły suwerenność ludu i niezbywalność praw obywateli[4].
Niektóre z cech angielskiego parlamentaryzmu zaczęto uważać za cechy charakterystyczne, wchodzące w skład niepisanej konstytucji: [5]:
- demokratycznie wybierany parlament, o uprawnieniach legislacyjnych,
- suwerenność parlamentu: podporządkowanie parlamentowi sądownictwa, administracji i władzy wykonawczej,
- rząd (gabinet), który nie może działać bez poparcia większości parlamentarnej.
Angielski model był zaprowadzany w brytyjskich koloniach osadniczych (Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Południowa Afryka), a następnie do Indii i małych kolonii takich jak Fidżi czy Wyspy Cooka[6]. Instytucje kolonialne powstawały na mocy brytyjskiej ustawy, które miały postać pisanych konstytucji, co utrwalało pewne rozwiązania instytucjonalne, w przeciwieństwie do ustroju brytyjskiego, który pozostał otwarty na ewolucję. Ponieważ kolonie były często niejednolite terytorialnie i etnicznie, wprowadzano w nich ustrój federalny. Z tych powodów "model westminsterski" w krajach kolonialnych przybierał odmienny kształt[6]. Nawet po odzyskaniu niepodległości przez kolonie brytyjskie oznaczał on silną władzę publiczną i ograniczone prawa obywateli. W okresie dekolonizacji nowo powstałe państwa przyjmowały go uznając jego stabilność i zdolność do stopniowego tworzenia instytucji (np. Kwame Nkrumah w Ghanie[1][7]
Model westminsterski jako typ rządów
Instytucje polityczne Wielkiej Brytanii pozostają w ciągłym rozwoju (szczególnie, że nie mają charakteru spisanej konstytucji). Na ich podstawie politolodzy opracowali ich modelowe ujęcie, które może służyć za kryterium klasyfikacji ustrojów politycznych. W tym ujęciu model westminsterski jest często używany jako synonim demokracji większościowej lub modelu majorytarnego i oznacza pewien model rządów, opierających się na zasadzie rządów większości i przeciwstawiany modelowi konsensualnemu[8] czy konsocjonalizmowi [9]. Tę opozycję modeli rządów wprowadził Arend Lijphart w pracy Democracies: Patterns of Majoritarian and Consensus Government in Twenty-One Countries z 1984 roku[8][10].
Lijphart wyróżnia dziewięć wzajemnie powiązanych cech modelu westminsterskiego[11][7]:
- władza wykonawcza jest skupiona w gabinecie, który tworzony jest przez jedną partię dysponującą minimalną większością;
- dominacja gabinetu (np. Wielkiej Brytanii) i przenikanie się władzy wykonawczej i ustawodawczej (brak podziału władz);
- jednoizbowość lub asymetryczna dwuizbowość (wyraźna dominacja jednej z izb);
- system dwupartyjny – składa się z dwóch dużych partii, które zmieniają się w dostępie do władzy;
- jednowymiarowy system partyjny – podział sceny politycznej np. wg osi lewica – prawica;
- pluralistyczny system wyborczy, np. w oparciu o jednomandatowe okręgi wyborcze i system większości względnej;
- władza publiczna jest scentralizowana i jednolita;
- niepisana i elastyczna konstytucja, suwerenność parlamentu;
- demokracja przedstawicielska (brak elementów demokracji bezpośredniej).
Kraje z modelem westminsterskim
Wzorcem dla modelu westminsterskiego jest Wielka Brytania. Także system rządów w tym kraju odbiega jednak w kilku miejscach od czysto modelowego ujęcia[8]. W latach siedemdziesiątych XX w. nastąpiło np. przejściowe osłabienie dominacji gabinetu i funkcjonowanie rządów mniejszościowych[12]. Odstępstwa od modelu wynikały też z przynależności do Wspólnot Europejskich, które w niektórych dziedzinach stanęły ponad parlamentem, oraz z członkostwa w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Wprowadziło to element kontroli sądowej i ograniczyło pełną suwerenność parlamentu[13].
Model westminsterski przyjęty jest też krajach należących kiedyś do brytyjskiego imperium kolonialnego, m.in. Kanada, Australia, Nowa Zelandia oraz większość byłych brytyjskich kolonii w Azji, Afryce i na Karaibach[14]. Zdaniem Lijpharta do 1996 roku Nowa Zelandia była nawet lepszym przykładem modelu niż Wielka Brytania, gdyż przez sześć dekad rządziły tam gabinety jednopartyjne, system partyjny był niemal czysto dwupartyjny, a w parlamencie nie było drugiej izby (zlikwidowano ją w 1950 roku)[15]. Odstępstwami od modelu były miejsca zarezerwowane dla mniejszości maoryskiej oraz występowanie referendów[15]. W 1996 wprowadzono ordynację proporcjonalną, wzorowaną na systemie niemieckim, co dało w rezultacie parlament wielopartyjny, w którym żadna partia nie uzyskała większości. Spowodowało to radykalne oddalenie się od modelu westminsterskiego[15].
Krytyka
Model westminsterski jest krytykowany z wielu powodów:
- Słaba demokratyczna legitymizacja władzy, a także kontrola władzy przez wyborców[16];
- Rządy oparte są na ścisłej dyscyplinie partyjnej, co skutkuje ich skutecznością, ale też blokowaniem różnorodności i konfliktów oraz niewystarczająca ochrona jednostki wobec państwa[3].
- mniejsza transparentność, czego przykładem była Tajna Rada Wielkiej Brytanii[3];
- słabsza ochrona jednostki wobec państwa (słabość praw obywatelskich)[3]. W przypadku Wielkiej Brytanii była widoczna w przypadku imperium kolonialnego[4];
- niedopasowanie do społeczeństw pluralistycznych (głęboko podziolonych np. etnicznie)[7];
- niedostrzeganie kulturowych podstaw jego obowiązywania i stabilności (zachodniej kultury politycznej)[7];
- dysproporcjonalność wyborów, powodująca, że mniejsze partie nie mają szansy na udział we władzy, a ich zwolennicy nie są reprezentowani[17].
Przypisy
- ↑ a b Davidson 2001 ↓, s. 882.
- ↑ Lijphart 2005 ↓, s. 139-140.
- ↑ a b c d Davidson 2001 ↓, s. 883.
- ↑ a b Davidson 2001 ↓, s. 882-883.
- ↑ Davidson 2001 ↓, s. 880.
- ↑ a b Davidson 2001 ↓, s. 881.
- ↑ a b c d Ríchová 2011 ↓, s. 1769.
- ↑ a b c Ríchová 2011 ↓, s. 1768.
- ↑ Andrew Heywood, Klucz do politologii, Warszawa: PWN, 2008, s. 162.
- ↑ Lijphart 2005 ↓, s. 137-152.
- ↑ Lijphart 2005 ↓, s. 139-142.
- ↑ Lijphart 2005 ↓, s. 143-144.
- ↑ Lijphart 2005 ↓, s. 147-148.
- ↑ Lijphart 2005 ↓, s. 149.
- ↑ a b c Lijphart 2005 ↓, s. 149-152.
- ↑ Davidson 2001 ↓, s. 881-882.
- ↑ Lijphart 2005 ↓, s. 143-146.
Bibliografia
- Alastair Davidson, Westminster model, [w:] Paul Barry Clarke, Joe Foweraker (red.), Encyclopedia of Democratic Thought, London – New York: Routledge, 2001, s. 880-884.
- Arend Lijphart, Westminsterski model demokracji, [w:] Paweł Śpiewak (red.), Przyszłość demokracji. Wybór tekstów, Warszawa: Aletheia, 2005, s. 137-152.
- Blanka Ríchová, Westminster Model, [w:] George Thomas Kurian (red.), The Encyclopedia of Political Science, Washington, D.C.: CQ Press, 2011, s. 1768-1769.