Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Nymphaeales


Grzybieniowce
Ilustracja
Grzybienie białe
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

grzybieniopodobne

Rząd

grzybieniowce

Nazwa systematyczna
Nymphaeales Salisb. ex Bercht. & J.Presl
Prir. Rostlin 270. 1820[3]
Synonimy

Hydatellales Cronquist ex Reveal & Doweld[3]

Pływające liście Victoria cruziana
Kabomba wodna
Trithuria submersa

Grzybieniowce (Nymphaeales Salisb. ex Bercht. & J.Presl) – rząd roślin zielnych, hydrofitów o dawniej różnym ujęciu systematycznym. Grupa ta wyewoluowała zanim od okrytonasiennych oddzielił się klad jednoliściennych. Grzybieniowce wyodrębniły się prawdopodobnie już 171-153 milionów lat temu. Dłuższy czas zaliczano tu dwie (w najnowszych ujęciach czasem łączone w jedną) rodziny z 8 rodzajami i 64 gatunkami (w tym 40 gatunków z jednego tylko rodzaju grzybienie Nymphaea). W marcu 2007 opublikowano wyniki badań[4], z których wynika, że współczesnymi potomkami siostrzanej linii rozwojowej dla grzybieniowców są rośliny z rodziny hydatellowatych Hydatellaceae. Odkrycie to przedstawiło w nowym świetle ewolucję przodków grzybieniowców. Okazało się bowiem, że wobec znacznych różnic (np. morfologicznych) między przedstawicielami tych dwóch kladów o wspólnym pochodzeniu, dojść musiało w przeszłości do znacznego zróżnicowania planów budowy i wykształcenia rozmaitych adaptacji do życia w środowisku wodnym. Hydatellowate zaczęły być włączane do grzybieniowców[2].

Rząd w aktualnym ujęciu systematycznym (system APG V z 2026)[5] obejmuje trzy rodziny z 6 rodzajami i 80 gatunkami[2].

W budowie anatomicznej i chemicznej rośliny te wyróżniają się brakiem kambium, obecnością miękiszu powietrznego, woreczkiem zalążkowym 4-jądrowym, wytwarzaniem śluzów roślinnych i obecnością alkaloidów, ale nie benzyloizochinolinowych. W nasionach obecne jest obielmo[6].

Morfologia

Pokrój
Zielne rośliny wodne (hydrofity)[6].
Łodyga
Łodygi rosnące w postaci kłączy na dnie zbiornika wodnego (grzybieniowate) lub unoszące się w wodzie (pływcowate). Czasem bulwiasto zgrubiałe, rzadko z rozłogami[7].
Liście
Blaszka liściowa przeważnie okrągła, całobrzega lub ząbkowana, pływająca na powierzchni wody. Ogonki liściowe mogą być bardzo długie, zależnie od głębokości zbiornika. U ich nasady występują lub nie przylistki. U pływcowatych liście skrętoległe lub naprzeciwległe z blaszką podzieloną dychotomicznie na cienkie i długie odcinki[8].
Kwiaty
Wyrastają pojedynczo z kąta liścia lub blisko kąta liścia, rzadko (hydatellowate) w główkowatym pseudancjum z kwiatem męskim w jego centrum i otaczającymi go kwiatami żeńskimi. Kwiaty promieniste[7]. Części kwiatu są ułożone skrętolegle wokół osi kwiatu (płatki, pręciki). U grzybieniowatych okazałe, u pływcowatych raczej drobne. Okwiat zróżnicowany na kielich i koronę. Zewnętrzny okółek tworzą zwykle 4 do 6 działek (rzadko 2 do 12), podczas gdy w wewnętrznym okółku zdarza się nawet do 70 listków. Pręcików jest 14 do 200[7]. Owocolistków jest od jednego do 50[8].
Owoce
Mięsiste, jagodopodobne torebki, rzadziej niełupki i mieszki[7].

Systematyka

Rząd grzybieniowców zaliczany był do szeroko ujmowanej i polifiletycznej klasy dwuliściennych (np. w systemie Cronquista 1981), w systemie Reveala (1994-1999) do parafiletycznej z kolei klasy Piperopsida. Jeszcze w XX wieku zaczęto włączać grzybieniowce do parafiletycznej grupy tzw. wczesnych dwuliściennych[2]. W systemie Ruggiero i in. (2015) rząd tworzy jeden z 18 nadrzędów okrytonasiennych[1] – grzybieniopodobne Nymphaeanae[1][9].

Pozycja filogenetyczna i podział rzędu według system APG V z 2026 i Angiosperm Phylogeny Website[5]
okrytonasienne

amborellowce Amborellales



grzybieniowce


grzybieniowate Nymphaeaceae



pływcowate Cabombaceae




hydatellowate Hydatellaceae





Austrobaileyales






zieleńcowce Chloranthales





kanellowce Canellales



pieprzowce Piperales





wawrzynowce Laurales



magnoliowce Magnoliales







jednoliścienne monocots






rogatkowce Ceratophyllales



dwuliścienne właściwe eudicots







W systemie APG II (2003) wymienione były tylko dwie rodziny (pływcowate i grzybieniowate, w tym m.in. rodzaj barklaja Barclaya wyłączany w niektórych systemach w odrębną rodzinę Barclayaceae), przy czym ze względu na powiązania filogenetyczne dopuszczano możliwość połączenia ich w jedną rodzinę Nymphaeaceae s.l. W systemie APG III (2009) dołączona została do rzędu rodzina hydatellowatych Hydatellaceae. W systemach APG IV (2016)[10] i APG V (2026) nie wprowadzono zmian w klasyfikacji rzędu[5].

Pozycja i podział według systemu Reveala (1994–1999)

Klasa: Piperopsida Bartl., podklasa: grzybieniowe (Nymphaeidae J.W. Walker ex Takht.), nadrząd: Nymphaeanae Thorne ex Reveal[11].

Pozycja i podział według systemu Cronquista (1981)

Klasa: dwuliścienne Magnoliopsida, podklasa: Magnoliidae. W obrębie rzędu wyróżniono rodziny:

Przypisy

  1. ↑ a b c Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).
  2. ↑ a b c d Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2026-10-03] (ang.).
  3. ↑ a b Nymphaeales Salisb. ex Bercht. & J.Presl [online], WFO [dostęp 2026-10-03].
  4. ↑ Saarela i in. 2007. Hydatellaceae identified as a new branch near the base of the angiosperm phylogenetic tree. Nature 446, 312-315 (15 marca 2007)
  5. ↑ a b c James W. Byng i inni red., Large-scale nuclear and plastid phylogenomic analyses inform an updated Angiosperm Phylogeny Group classification: APG V, „J Syst Evol”, 64 (5), 2026, s. 845-874 [dostęp 2026-10-01].
  6. ↑ a b Cole T.CH., Hilger H.H., Stevens P.F., Angiosperm Phylogeny Poster (APP, 2026), 2026, DOI: 10.7287/peerj.preprints.2320.
  7. ↑ a b c d Johansson, J. T.: The Phylogeny of Angiosperms. 2013 (and onwards). [dostęp 2020-10-09].
  8. ↑ a b Armen Takhtajan: Flowering Plants. Springer Netherlands, 2009, s. 14-15. ISBN 978-1-4020-9609-9.
  9. ↑ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Botanika Systematyka t. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 363. ISBN 83-01-10951-3.
  10. ↑ The Angiosperm Phylogeny Group. An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. „Botanical Journal of the Linnean Society”. 181, 1, s. 1–20, 2016. DOI: 10.1111/boj.12385. 
  11. ↑ Crescent Bloom: Nymphaeales. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-08-21]. (ang.).