Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Oliwiny


Perydot
Bazalt z widocznymi oliwinami
Perydot w bazalcie

Oliwiny – grupa minerałów zaliczana do krzemianów wyspowych. Barwa oliwinów zależy od ich składu chemicznego i waha się od bezbarwnej (przy niskiej zawartości jonów żelaza), przez jasnozieloną i żółtawą, do oliwkowozielonej lub brunatnej[1].

Ogólny wzór chemiczny oliwinów to (Mg, FeII)2SiO4[1].

Dobrze wykształcone oliwiny, o wyrazistej barwie nazywane są chryzolitami. Jest to również inne określenie oliwinów właściwych (oliwinów posiadających 70-90% mol. Mg2SiO4)[1].

Do grupy oliwinów należą: forsteryt (Mg2SiO4), fajalit (Fe2SiO4), chryzolit (oliwin właściwy), hialosyderyt, hortonolit, ferrohortonolit(inne języki), tefroit(inne języki) (Mn2SiO4), knebelit(inne języki) ((Mn, Fe)2SiO4), ferroknebelit ((Fe, Mn)2SiO4) i liebenbergit(inne języki) ((Ni, Mg)2SiO4)[1].

Właściwości

  • Oliwiny są głównie krzemianami: magnezu (forsteryt), żelaza (fajalit) oraz manganu (tefroit(inne języki)) i znacznie rzadziej niklu (liebenbergit(inne języki)),
  • większość z nich stanowi roztwory stałe (kryształy mieszane), będące członami szeregu izomorficznego: forsteryt – fajalit (oliwiny magnezowo-żelazowe),
  • wszystkie oliwiny krystalizują w układzie rombowym,
  • charakteryzują się połyskiem szklistym (na powierzchni przełamu – tłustym),
  • ich twardość w skali Mohsa wynosi od 6,5 do 7,
  • tworzą zazwyczaj kryształy słupkowe i grubotabliczkowe,
  • występują w skupieniach ziarnistych, zbitych, czasami występują jako pojedyncze ziarna, niekiedy występują w postaci ziarnistych skupień zwanych „bombami oliwinowymi”,
  • są kruche i stosunkowo twarde,
  • są bardzo mało odporne i szybko ulegają przeobrażeniu w różne minerały z grupy serpentynu,
  • czasami wykazują specjalne zjawiska optyczne: efekt kociego oka i asteryzm[1].

Oliwiny są bardzo podatne na przeobrażenia (procesy pomagmowe, wietrzenie, procesy hydrotermalne)[1].

Typowe dla nich procesy przeobrażeń to:

Są jednymi z głównych składników meteorytów oraz powszechnie występują w skałach księżycowych[1].

Występowanie

  • Przeważnie występują w zasadowych i ultrazasadowych skalach magmowych: perydotytach, dunitach, lherzolitach, bazaltach oliwinowych, melafirach i diabazach.
  • oliwiny zasobne w magnez lub mangan (forsteryt i tefroit) są składnikami różnych utworów zmetamorfizowanych (żelaza, manganu, skarnów, metasomatytów itd.),
  • oliwiny występują w niektórych meteorytach,
  • w niektórych serpentynitach jako minerał reliktowy
  • w niektórych skałach okruchowych: piaskach i żwirach[potrzebny przypis].

Miejsca występowania: Egipt – kryształy ponad 5 cm; Kenia; Tanzania; Etiopia; USA; Meksyk; Czechy; Rosja – kryształy fajalitu ok. 10 cm (Kołyma), kryształy forsterytu ok. 16cm (Ural).

Tefroity występują w Langban (Szwecja), Franklin (New Jersey, USA) oraz w górach Ural. Knebelity i ferroknebelity pojawiają sie w złożach manganu np. Dannemora (Szwecja), Iwdel (Rosja)[1].

W Polsce oliwiny występują w marmurach koło Kamiennej Góry na Dolnym Śląsku i w bazaltach w okolicy Lubania i Lwówka Śląskiego. Ich relikty zaobserwowano w Ząbkowicach Śląskich[1].

Zastosowanie

  • Stanowią surowiec do produkcji materiałów ogniotrwałych
  • stanowią surowiec do produkcji technicznego szkła kwarcowego
  • mają znaczenie naukowe
  • są poszukiwane i cenione przez kolekcjonerów
  • znajdują zastosowanie w jubilerstwie

Porównanie forsterytu, oliwinu właściwego i fajalitu

Dane przedstawione poniżej są opisem składu chemicznego modeli wyidealizowanych. W przyrodzie naturalne "czyste" człony szeregu izomorficznego forsteryt-fajalit nie występują.

  • Wzór empiryczny: [Mg1,6,FeII0,4]SiO4
  • Masa cząsteczkowa g/cm3: 153,31
    • magnez (Mg) – 25,37% (42,06% MgO)
    • żelazo (Fe) – 14,57% (18,75% FeO)
    • krzem (Si) – 18,32% (39,19% SiO2)
    • tlen (O) – 41,74%
  • Wzór empiryczny: FeII2SiO4
  • Masa cząsteczkowa g/cm3: 203,78
    • żelazo (Fe) – 54,81% (70,51% FeO)
    • krzem (Si) – 13,78% (29,49% SiO2)
    • tlen (O) – 31,41%[potrzebny przypis]

Bibliografia

  • Jerzy Żaba, Ilustrowana encyklopedia skał i minerałów, Videograf II, 2006, s. 321–323, ISBN 83-7183-385-7.
  • Andrzej Bolewski, Andrzej Manecki, Mineralogia szczegółowa, Warszawa: Wydawnictwo PAE, 1993, ISBN 83-85636-03-X [dostęp 2026-10-20].

Przypisy

  1. ↑ a b c d e f g h i Andrzej Bolewski, Andrzej Manecki, Mineralogia szczegółowa, Warszawa: Wydawnictwo PAE, 1993, s. 326-330, ISBN 83-85636-03-X [dostęp 2026-10-20].

Zobacz też