Operacja Menace
| II wojna światowa, kampania afrykańska | |||
Dalmierz francuskiej baterii nadbrzeżnej na wyspie Goree | |||
| Czas | |||
|---|---|---|---|
| Miejsce | |||
| Terytorium | |||
| Przyczyna |
aliancka próba przyłączenia Senegalu do ruchu Wolnej Francji | ||
| Wynik |
zwycięstwo Francji Vichy | ||
| Strony konfliktu | |||
|
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
| Siły | |||
| |||
| Straty | |||
| |||
Położenie na mapie Senegalu | |||
| 14,678620°N 17,420724°W/14,678620 -17,420724 | |||
Operacja Menace (także bitwa pod Dakarem) – nieudana próba zdobycia przez aliantów portu w Dakarze w Senegalu, będącego pod kontrolą francuskiego rządu Vichy, między 23 a 25 września 1940, podczas II wojny światowej.
Podłoże
Klęska Francji w czerwcu 1940 i utworzenie proniemieckiego rządu w Vichy spowodowały nie tylko wyjście z obozu aliantów Francji kontynentalnej, ale też większości jej licznych kolonii w Afryce i głównych sił marynarki francuskiej[1.1]. Jedynie w Londynie działał ruch Wolnej Francji generała Charles’a de Gaulle’a, sprzeciwiającego się zawieszeniu broni, lecz był on początkowo mało popularny. Ruch Wolnej Francji poparły kolonie: Kamerun i Francuska Afryka Równikowa (z wyjątkiem Gabonu), lecz inne, przede wszystkim Francuska Afryka Zachodnia, Algieria, Madagaskar i Syria i Liban, pozostały lojalne wobec rządu francuskiego[2.1][1.2]. W celu eliminacji zagrożenia, że silna flota francuska dostanie się w ręce Niemców, Brytyjczycy w lipcu 1940 przejęli siłą niektóre z jej okrętów oraz zniszczyli 3 lipca część jej głównych sił w Mers el-Kebir w Algierii (operacja Catapult), co zaogniło stosunki brytyjsko-francuskie[1.3].
Pomysł zajęcia Dakaru, a w konsekwencji Senegalu, wchodzącego w skład Francuskiej Afryki Zachodniej, powstał w lipcu 1940 i pochodził od de Gaulle’a, który chciał przeciągnąć kolejne kolonie i wojsko w nich stacjonujące na rzecz Wolnej Francji[2.2]. Przejęcie kontroli nad Dakarem dawałoby aliantom dogodną bazę morską na zachodzie Afryki i uniemożliwiłoby wykorzystanie go jako bazy niemieckich okrętów podwodnych operujących na Atlantyku[1.4]. Ponadto we Francuskiej Afryce Zachodniej, w Bamako zdeponowane były ewakuowane z Francji zapasy złota Banku Francji, w tym zapasy złota Belgii i Polski[2.3]. Początkowo de Gaulle planował wysadzić desant w okolicach Konakry w Gwinei Francuskiej, kilkaset kilometrów od Dakaru, w nadziei, że w następstwie marszu wzdłuż wybrzeża do jego sił będą przyłączać się kolejne garnizony francuskie, tym bardziej że atak bezpośrednio z morza na silnie broniony Dakar wymagał dużych sił[1.4].
Pomysł de Gaulle’a spotkał się z akceptacją brytyjskiego premiera Winstona Churchilla podczas konferencji obu przywódców 6 sierpnia, z tym, że Churchill przeforsował plan szybkiego ataku bezpośrednio na Dakar i wysadzenia desantu w porcie, nie chcąc trzymać przez dłuższy czas znacznych sił marynarki u wybrzeży Afryki[1.4]. Z uwagi na to, że Wielka Brytania nie była w stanie wojny z Francją reprezentowaną przez rząd Vichy, główną rolę w desancie miały odegrać szczupłe siły Wolnych Francuzów, w postaci ok. 2000 ludzi i trzech niewielkich okrętów, wspierane w razie potrzeby przez marynarkę brytyjską, natomiast siły brytyjskie w liczbie ok. 4200 żołnierzy Royal Marines miały być wysadzone jedynie w razie konieczności[1.5]. De Gaulle liczył zresztą, że sama demonstracja siły może skłonić gubernatora Dakaru Pierre’a François Boissona, do przyłączenia się do Wolnych Francuzów. Operacja otrzymała kryptonim Menace (z ang. „groźba”)[2.2]. Była to pierwsza większa operacja sił Wolnej Francji[1.4].
Siły

Siły morskie Wolnej Francji biorące udział w operacji składały się z sześciu okrętów, z czego tylko jeden był o większej wartości bojowej – kanonierka kolonialna (awizo) „Savorgnan de Brazza”, przenosząca trzy działa kalibru 138 mm, a poza nią były dwa słabo uzbrojone eskortowce (awiza) „Commandant Duboc” i „Commandant Domine”[1.6][a] Konwoje eskortowały ponadto trzy powolne uzbrojone trawlery[b]. Desant był przewożony na dwóch holenderskich statkach pasażerskich „Westernland” i „Pennland”, a sprzęt wojskowy na czterech statkach handlowych[1.6]. Sztab gen. de Gaulle’a był zakwaterowany na statku „Westernland”[2.4].
Trzon sił alianckich stanowiła marynarka brytyjska (Royal Navy). Ich zasadniczą część tworzył zespół „M” (Force M), wydzielony z zespołu „H” stacjonującego w Gibraltarze, którego główną siłę stanowił lotniskowiec HMS „Ark Royal” i dwa starsze pancerniki: HMS „Resolution” i „Barham”[1.7]. Ponadto w skład sił brytyjskich, które wzięły udział w bitwie, wchodziły cztery krążowniki (w tym trzy ciężkie) i dziewięć niszczycieli[3]. Dalsze krążowniki i niszczyciele brały udział w eskortowaniu konwojów z Wielkiej Brytanii i patrolowaniu w tym rejonie[3]. Desant brytyjski był przewożony na czterech transportowcach wojska, w tym polskim „Sobieskim”[2.4][3]. Dowódcą operacji był wiceadmirał John Cunningham na pokładzie flagowego krążownika „Devonshire”[2.3].
Rdzeniem oporu francuskiego w Dakarze był nowoczesny pancernik „Richelieu”, ewakuowany tam 18 czerwca z Brestu przed wkroczeniem Niemców[2.5]. Był on dopiero co zbudowany i jego wyposażanie jeszcze się w całości nie zakończyło. Początkowo sprawna była tylko druga z jego wież artylerii głównej, ponadto został on 8 lipca poważnie uszkodzony torpedą brytyjskiego samolotu z lotniskowca HMS „Hermes” w ramach operacji Catapult, lecz był zdolny do walki jako pływająca bateria[4].
Siły francuskie w Dakarze zostały tuż przed atakiem wzmocnione przez dwa krążowniki lekkie typu La Galissonnière i trzy wielkie niszczyciele (o czym niżej). Dysponowały także trzema okrętami podwodnymi i kilkoma mniejszymi jednostkami. Duże zagrożenie stanowiły silne baterie nadbrzeżne – na wyspie Gorée przed wejściem do portu były dwa działa kalibru 240 mm, cztery działa 138 mm i cztery przeciwlotnicze 90 mm; na przylądkach Manuel i Bel Air po obu stronach portu również były po dwa działa 240 mm, ponadto na przylądku po drugiej zachodniej stronie miasta była bateria z trzema takimi działami[1.8][5]. Port i wewnętrzna reda były osłonięte od strony pełnego morza sieciami zagrodowymi i przeciwtorpedowymi[5]. Na lotnisku w Dakarze stacjonowało francuskie lotnictwo. Dowódcą morskim Dakaru był kontradmirał Marcel Landriau[1.9].
Początek operacji i incydent z francuskimi krążownikami
26 sierpnia 1940 roku z Liverpoolu wypłynął pierwszy konwój OB.204 z francuskimi frachtowcami wiozącymi sprzęt i zbiornikowcem „Ocean Coast” (eskortowany m.in. przez francuską kanonierkę kolonialną „Savorgnan de Brazza” i patrolowiec „Président Houduce”)[6]. Główne siły operacji z transportowcami wojska, eskortowane przez krążowniki „Devonshire” i „Fiji” i niszczyciele, wyszły w morze ze Scapa Flow, Clydebank i Liverpoolu 31 sierpnia, tworząc po połączeniu konwój MP[6]. Już 1 września krążownik lekki HMS „Fiji” został uszkodzony na północny zachód od Irlandii torpedą przez niemiecki okręt podwodny U-32, po czym został zastąpiony w składzie sił alianckich przez australijski krążownik ciężki HMAS „Australia”[7]. 13 września do konwoju MP dołączył zespół „M”, który wyszedł z Gibraltaru 6 września[7]. Na południowym Atlantyku w oparciu o porty afrykańskie operowały w tym czasie krążowniki ciężkie: HMS „Cumberland” i „Cornwall” oraz lekkie: „Dragon” i „Delhi”[7]. 17 września zespół desantowy dotarł do brytyjskiej bazy we Freetown[1.10]. Tymczasem rząd Vichy postanowił, za zgodą Niemców, odzyskać kontrolę nad Francuską Afryką Równikową, która przystąpiła w ostatniej dekadzie sierpnia do Wolnej Francji[8]. W tym celu w dniach 4–9 września 1940 roku z Tulonu do Dakaru wysłano krążownik lekki „Primauguet” i zbiornikowiec „Tarn” oraz awiza „La Surprise” i „Gazelle”[8]. Następnie 9 września z Tulonu wypłynęły trzy nowoczesne krążowniki lekkie typu La Galissonnière („Montcalm”, „Georges Leygues” i „Gloire”) i trzy wielkie niszczyciele typu Le Fantasque[c], jako zespół „Y” pod dowództwem kadm. Célestina Bourragué’a[1.10].
Okręty francuskie zespołu „Y” 11 września rano przeszły bez przeszkód przez Cieśninę Gibraltarską, wykryte dopiero przez patrolujący niszczyciel „Hotspur”, co wywołało konsternację po stronie brytyjskiej[1.10]. Admirał Dudley North, dowodzący siłami rejonu Północnego Atlantyku w Gibraltarze, nie podjął przeciwdziałania, uznając, że wiąże go ostatni rozkaz z 12 lipca zakazujący akcji przeciw francuskim okrętom, chyba że zmierzałyby do portów okupowanych przez Niemców – a śledzone okręty francuskie podążały na południe[1.10]. Dopiero o godz. 14 nadszedł rozkaz z brytyjskiej Admiralicji, nakazujący wyjście w morze z Gibraltaru pozostałości zespołu „H” z pancernikiem „Renown” i sześcioma niszczycielami, pod dowództwem wiceadm. Jamesa Somerville’a, i uniemożliwienia zespołowi francuskiemu dopłynięcia do Dakaru[2.6]. W tym czasie zespół francuski zawinął już do Casablanki w celu uzupełnienia paliwa[9]. 12 września ok. 2 nocy krążowniki francuskie wyszły w morze, unikając wykrycia przez patrolujące pod portem okręty brytyjskie zespołu „H” i docierając 14 września do Dakaru[1.10][9]. Niszczyciele francuskie wyszły razem z krążownikami, lecz musiały zawrócić do Casablanki z powodu niewystarczającego zapasu paliwa na rejs z dużą 24-węzłową prędkością do Dakaru[10]. Skierowane pod Dakar w celu przechwycenia okrętów francuskich trzy krążowniki ciężkie z zespołu „M”[d], przybyły już w nocy, po zawinięciu francuskich krążowników[11]. Dołączył do nich następnie lotniskowiec „Ark Royal”, którego samoloty przeprowadzały 15 września rozpoznanie portu, po czym okręty brytyjskie z eskortą niszczycieli odpłynęły do Freetown[11]. Po wahaniach, wiceadmirał Cunningham z gen. de Gaullem uzgodnili 17 września kontynuowanie operacji Menace, pomimo zagrożenia ze strony nowych sił francuskich i obawy, że ich przybycie wynikało z wiedzy o planach desantu, i 18 września uzyskali aprobatę premiera Churchilla[1.11].
Francuzi wierni rządowi w Vichy nie byli jednak świadomi operacji i 18 września rano trzy krążowniki lekkie kadm. Bourragué’a wypłynęły dalej z Dakaru w kierunku Libreville w Afryce Równikowej z zadaniem przywrócenia tam władzy rządu[2.7]. Wysłano tam też jeszcze 14 września z Dakaru drugi zespół w składzie krążownika lekkiego „Primauguet” i zbiornikowca „Tarn”, mającego zaopatrzyć krążowniki na miejscu w paliwo[1.10]. Ponieważ plany te również zagrażały interesom alianckim, Brytyjczycy podjęli kolejną próbę ich zatrzymania. 19 września około 9 główny zespół został zauważony przez krążownik ciężki HMAS „Australia”, do którego dołączył HMS „Cumberland”, po czym po godzinie 11 drugi zespół został przechwycony przez krążownik ciężki HMS „Cornwall” i lekki HMS „Delhi”[3][9]. Oprócz chęci utrzymania Afryki Równikowej dla aliantów, celem Brytyjczyków było niewzmacnianie sił w Dakarze, toteż zażądali oni zawrócenia okrętów francuskich do Casablanki, pod groźbą walki[1.12]. Mimo to, zespół kadm. Bourragué’a kontynuował początkowo marsz na południe, śledzony przez kilka godzin przez alianckie krążowniki, które nie podejmowały agresywnych działań[1.12]. Po stronie brytyjskiej była przewaga w kalibrze artylerii (16 dział kalibru 203 mm), ale po stronie francuskiej przewaga liczebna i w liczbie dział (27 dział kalibru 155 mm), ponadto francuskie nowoczesne krążowniki były szybsze[1.12]. Po otrzymaniu jednak wiadomości o przechwyceniu „Primaugueta” ze zbiornikowcem przez przeważające siły, Bourragué polecił mu zawrócić do Maroka i zdecydował o przerwaniu misji, która stała się przez to niewykonalna, a walka była bezcelowa[1.12]. Niemniej, główny zespół kontynuował przez pewien czas marsz na południe i zawrócił dopiero o 18:30[9]. Wbrew żądaniom brytyjskim, po zapadnięciu zmroku krążowniki „Montcalm” i „Georges Leygues” oderwały się od śledzącego je „Cumberlanda” i dopłynęły 20 września do Dakaru[11]. Jedynie „Gloire” musiał zwolnić z powodu awarii turbiny i został przechwycony przez krążownik „Australia”, do którego dołączył w nocy także „Devonshire” i niszczyciel „Inglefield”, po czym udał się do Casablanki pod eskortą „Australii”[11]. 19 września do Dakaru przypłynęły dodatkowo z Casablanki wielkie niszczyciele: „L’Audacieux” i „Le Malin”, a następnego dnia „Le Fantasque”[10].
Na skutek niepowodzenia akcji, kontradmirał Bourragué został odwołany ze stanowiska dowódcy zespołu (zastąpił go 22 września wiceadmirał Emil Lacroix)[1.9]. Również admirał North został zdjęty przez Admiralicję ze stanowiska za brak podjęcia akcji przeciw Francuzom – mimo braku jednoznacznych wcześniejszych dyrektyw, a także braku wystarczających sił, podczas gdy takimi siłami zespołu „H” dysponował wadm. James Somerville, który również oczekiwał biernie na instrukcje z Londynu[2.7]. Obecność w rejonie Dakaru znacznych sił brytyjskich, a co więcej, obecność na „Inglefieldzie” komandora porucznika d’Argenlieu, który w imieniu Wolnej Francji negocjował zawrócenie krążowników, została w ten sposób wykryta, a w dodatku 20 września hiszpańska prasa poinformowała o opuszczeniu Wielkiej Brytanii w nieznanym kierunku przez generała de Gaulle’a[1.9]. W efekcie dowództwo francuskie w Dakarze wywnioskowało, że Brytyjczycy zamierzają zaatakować lub zablokować Dakar, o czym zawiadomiono 22 września telegramem adm. Darlana[1.9].
Bitwa o Dakar
23 września
Aliancki zespół desantowy i siły osłony wypłynęły z Freetown 21 września 1940 roku i stanęły pod Dakarem 23 września rano[1.9]. Dzień był bardzo mglisty, co ograniczało widoczność i zarazem nie pozwalało na wywarcie wrażenia psychologicznego na obrońcach[1.9]. Po godz. 6 gen. de Gaulle nadał apel radiowy o przyłączenie się władz Francuskiej Afryki Zachodniej do Wolnej Francji[1.9]. Samoloty brytyjskie przystąpiły do zrzucania ulotek propagandowych na miasto, a z pokładu „Ark Royal” wystartowały dwie francuskie awionetki Caudron C.272 Luciole z trzema emisariuszami, którzy wylądowali na francuskim lotnisku wojskowym pod Dakarem z misją przeciągnięcia dowódcy francuskiego lotnictwa myśliwskiego na stronę Wolnej Francji[11][1.13]. Na skutek przyjaznego przyjęcia, rozłożyli oni na pasie sygnał oznaczający powodzenie akcji[1.13]. Mimo jednak początkowego wahania lokalnego dowódcy, gdy okazało się, że reszta garnizonu stawia opór, a do brytyjskich samolotów nad portem otworzyła ogień artyleria przeciwlotnicza; zostali oni aresztowani[1.13]. Mimo to, de Gaulle podjął kolejną próbę bezkrwawego przejęcia kolonii, wysyłając do portu dwie motorówki z oficerami marynarki, mającymi dostarczyć pismo do gubernatora Francuskiej Afryki Zachodniej Boissona[1.8]. Okręty i transportowce Wolnej Francji korzystając z mgły podeszły na redę portu[1.8]. Próba dostarczenia pisma nie powiodła się i w obliczu groźby aresztowania parlamentariusze opuścili port, lecz zostali ostrzelani z broni maszynowej przez wysłany w pogoń holownik (ranny został m.in. kmdr por. Georges Thierry d’Argenlieu)[1.8]. O godz. 8:07 gen. de Gaulle wystosował kolejny nieskuteczny apel przez radio[1.8].
Francuskie baterie z wyspy Gorée i pancernik „Richelieu” otworzyły następnie niecelny ogień do okrętów i statków Wolnej Francji, które musiały cofnąć się na pełne morze[2.8]. Brytyjskie okręty oddały jedynie kilka salw, po czym zaprzestały ognia[2.8]. O 10.20 de Gaulle wystosował ultimatum przez radio, lecz nie zostało ono przyjęte[2.8]. O godz. 11 poważnie uszkodzony pociskiem 240 mm w maszynownię został brytyjski krążownik ciężki HMS „Cumberland”, na skutek czego opuścił zespół i odpłynął do Bathurst w celu napraw[1.14][3]. Na skutek trafienia zginęło ośmiu marynarzy[12]. Po nawiązaniu przez stronę brytyjską kontaktu z lądem, obrońcy polecili wycofać okręty na 20 mil morskich[1.14]. Nie zostało to wykonane, natomiast ogniem odpowiedziały okręty brytyjskie[1.14].
W tym czasie z portu wyszedł francuski okręt podwodny „Persée”, który płynąc po powierzchni, usiłował podejść do ataku torpedowego na znajdujący się blisko lekki krążownik HMS „Dragon”. „Dragon” otworzył ogień z dział do okrętu podwodnego, ponadto zanurzający się „Persée” został zaatakowany bombami głębinowymi przez niszczyciele HMS „Inglefield” i „Foresight”[1.14]. Na skutek ataku, okręt podwodny o 10:50 zatonął, po awaryjnym wynurzeniu, lecz większość załogi została uratowana[1.15][2.9]. Oba niszczyciele zostały jednak lekko uszkodzone ogniem z brzegu (na „Foresight” zginęło czterech ludzi)[3][12]. Ostrzał brytyjski zatopił statek handlowy „Tacoma” na redzie portu (duński, przejęty przez władze Vichy) i uszkodził jeden statek francuski i dwa szwedzkie[3][e].
Alianccy dowódcy następnie postanowili wysadzić desant Wolnych Francuzów w małym porcie Rufisque na południowy wschód od Dakaru, przy czym najpierw miały tam wejść trzy awiza z żołnierzami na pokładzie, a żołnierze ze statków o większym zanurzeniu mieli być później dowiezieni łodziami[1.16]. Po 16:30 spod Dakaru w stronę sił alianckich wyszedł w rejs rozpoznawczy wielki niszczyciel „L’Audacieux”, który jednak został natychmiast celnie ostrzelany przez australijski krążownik ciężki HMAS „Australia” i płonący wyrzucił się na mieliznę przy brzegu w okolicy Rufisque[13][f]. Zginęło 81 ludzi załogi, natomiast 186 rozbitków zostało uratowanych przez awizo „Surprise”[3].
Awiza Wolnej Francji podeszły następnie pod Rufisque ok. 17:20[5]. Awizo „Commandant Duboc” weszło jako pierwsze do portu Rufisque, zostało jednak ostrzelane z broni piechoty oraz przez baterię dział 95 mm, umieszczonych nad portem w umocnionych stanowiskach[1.17]. Ponadto nad portem przeleciały dwa bombowce Martin lotnictwa Vichy, a z Dakaru wyszły na wewnętrzną redę portu oba krążowniki francuskie, mające Rufisque w zasięgu artylerii[1.17][2.10]. W tej sytuacji siły Wolnych Francuzów odstąpiły od desantu i wycofały się[2.10].
24 września
Na polecenie premiera Churchilla podjęcia bardziej zdecydowanych działań, adm. Cunningham wystosował w nocy ultimatum dotyczące oddania Dakaru w ręce aliantów, z terminem upływającym o godzinie 6 rano, na które gubernator Boisson odpowiedział, że Francja powierzyła mu Dakar i będzie go bronił do końca[2.10]. Od rana 24 września okręty brytyjskie podeszły znowu w pobliże portu, a „Ark Royal” wyrzucił w powietrze samoloty. Pogoda była nieco lepsza, lecz nadal mglista, a w dodatku francuskie niszczyciele postawiły zasłonę dymną[2.11]. Około godz. 7[3] francuski okręt podwodny „Ajax” został wykryty w zanurzeniu przez hydrolokatory niszczycieli, po czym zaatakowany bombami głębinowymi i zmuszony do wynurzenia przez niszczyciel HMS „Fortune”, który przejął z niego rozbitków i zatopił okręt[1.18][g]. Równocześnie około godz. 7 pancernik „Richelieu” zaatakowało sześć bombowców nurkujących Skua z „Ark Royal”, które nie odniosły sukcesu, nieznacznie go tylko uszkadzając bliskim wybuchem bomby 227 kg (500-funtowej)[11][h]. Równocześnie samoloty Swordfish atakowały bombami baterię Manuel[11]. W drugim ataku po godz. 9:10 przeciwko pancernikowi wysłano sześć Swordfishów uzbrojonych w torpedy lotnicze, które nie uzyskały trafień, za to obrona przeciwlotnicza i myśliwce zestrzeliły aż cztery z nich[11].
O 9:36 brytyjskie pancerniki podeszły na odległość 13 km i rozpoczęły pojedynek artyleryjski z „Richelieu”, a następnie także bateriami nadbrzeżnymi[5][14]. Na francuskim pancerniku podczas pierwszej salwy uległy awarii dwa prawoburtowe działa 380 mm, w związku z czym strzelał on dalej tylko z dwóch wież dział kalibru 152 mm[14]. O 9:59 jednym pociskiem został trafiony „Barham”[5]. Również oba francuskie krążowniki prowadziły ogień, manewrując na redzie wewnętrznej pod zasłoną dymną, osłaniane przez niszczyciele[5]. Ogień do nich prowadziły manewrujace osobno brytyjskie krążowniki ciężkie[5]. Po godz. 10:10 Brytyjczycy wstrzymali ogień i odeszli w morze, po czy ponownie podeszli i wznowili ostrzał dopiero po 12:47[15][1.19]. Jako pierwszy pod niecelny ogień trafił niszczyciel „Le Hardi”, który wyszedł w morze w celu podjęcia z wody brytyjskich lotników[5]. Podczas dalszego ostrzału, mimo sprzyjających okoliczności, Brytyjczycy zdołali trafić „Richelieu” tylko jednym pociskiem 381 mm, między nadbudówką a kominem, powodując nieznaczne uszkodzenia i niewielki pożar, bez ofiar[14]. Ostrzał wywołał natomiast straty wśród ludności cywilnej w mieście, gdzie zniszczono szereg domów i zginęły 84 osoby, a 197 odniosło rany[1.19]. Lekko uszkodzony trzema pociskami kalibru 152 mm i jednym 240 mm został z kolei brytyjski flagowy pancernik HMS „Barham”[3][5]. Po 13:20 brytyjski zespół odszedł w morze[5]. Drugi atak samolotów torpedowych przeciw krążownikom po godzinie 15 również nie odniósł skutku i zestrzelono dwie maszyny, a jedna wodowała na skutek awarii[11]. Ogółem tego dnia Brytyjczycy stracili przynajmniej osiem samolotów pokładowych[i]. Wobec niepowodzenia pokojowego przyłączenia Dakaru i niecelowości zdobywania go siłą, co mogłoby doprowadzić do dużych strat wśród oddziałów desantowych, gen. de Gaulle i adm. Cunningham po konsultacji z dowódcą Royal Marines gen. Irvingiem zdecydowali odstąpić od operacji, utrzymując jedyni blokadę[1.19]. Jednakże w nocy premier Churchill nakazał kontynuować akcję przeciw Dakarowi[1.19].
25 września
25 września rano brytyjskie okręty znowu podeszły pod Dakar i wznowiły bombardowanie przy lepszej widoczności niż w ciągu poprzednich dni[1.19]. Ogień ich wciąż jednak nie był skuteczny[1.20]. Brytyjski pancernik HMS „Resolution” został natomiast około godz. 9:10 storpedowany jedną torpedą przez francuski okręt podwodny „Bévéziers” (kmdr por. Pierre Lancelot), który w nocy wyszedł z portu i zajął pozycję w rejonie, z którego Brytyjczycy prowadzili wcześniej ostrzał[11][1.20]. W efekcie, poważnie uszkodzony „Resolution” musiał zostać wycofany z akcji. Na skutek storpedowania zmarł na nim jednak tylko jeden marynarz[12]. Ponadto w nocy Francuzi zdołali uruchomić na „Richelieu” wieżę nr 1 artylerii głównej z czterema działami kalibru 380 mm, która teraz podjęła pojedynek, wystrzeliwując z odległości 20 km 12 pocisków[14]. Kolejna fala samolotów nie zdołała uszkodzić „Richelieu”, przy stracie dalszych czterech samolotów[1.21][j]. Co więcej, o 9:25[1.21] „Richelieu” trafił jednym pociskiem 380 mm w prawoburtowy bąbel przeciwtorpedowy i przebił burtę pancernika HMS „Barham”[14]. Lekko uszkodzony dwoma pociskami 152 mm krążowników lekkich został też krążownik HMAS „Australia”; zestrzelono również jego wodnosamolot Walrus[3]. W konsekwencji, adm. Cunningham o 9:30 zdecydował zarządzić odwrót spod Dakaru[11][1.21]. Decyzja o zakończeniu operacji została zaaprobowana po godz. 13 przez brytyjski Gabinet Wojenny[11].
Podczas rejsu powrotnego do Freetown, około godz. 17 do ataku na lotniskowiec „Ark Royal” próbował wyjść francuski okręt podwodny „Sid Ferruch”, lecz został zmuszony do zanurzenia i odpędzony przez samoloty patrolu przeciwpodwodnego[11]. 26 września pancernik „Barham” wziął „Resolution” na hol, po czym 29 września główne siły przybyły do Freetown[3].
Lotnictwo Vichy 25 września przeprowadziło także niewielki odwetowy nalot na Gibraltar, bez większych skutków, poza zatopieniem patrolowca (trawlera) „Stella Sirius”[3].
Po bitwie
Efekty nieudanej próby zajęcia Dakaru były przede wszystkim polityczne. Był to cios w pozycję de Gaulle’a, który nie zdołał przeciągnąć Dakaru na stronę Wolnych Francuzów. Uważany za projektodawcę i wykonawcę operacji, mimo faktycznego projektu Churchilla, był krytykowany za nią zarówno przez opinię publiczną w Wielkiej Brytanii i neutralnych USA, jak i przez propagandę niemiecką i vichystowską[2.12]. Wyraźnego poparcia de Gaulle’owi udzielił jednak Winston Churchill[1.22]. Dalszemu pogorszeniu uległy stosunki brytyjsko-francuskie; Dakar stał się kolejnym symbolem po Mers el-Kebir, wykorzystywanym przez propagandę antybrytyjską[1.22]. W konsekwencji, nie przyniosło to popularności wśród Francuzów sprawie Wolnej Francji. Kolejną akcją Wolnej Francji była udana, lecz o znacznie mniejszym znaczeniu kampania o Gabon w listopadzie 1940 roku[1.23].
Bitwa pod Dakarem miała wielkie znaczenie dla kwestii przystąpienia Hiszpanii do wojny. Od późnej wiosny 1940 roku Niemcy sondowali Madryt na temat ewentualnego akcesu do państw Osi, przede wszystkim w związku z rozważaną inwazją na Gibraltar. Jako cenę Franco przedstawił szereg żądań, z których najważniejsze dotyczyły przejęcia części francuskich posiadłości w Afryce. Hitler od początku podchodził do tych pretensji sceptycznie, choć nie wykluczał jakiejś formy ich zaspokojenia[16]. Bitwa pod Dakarem przekonała go, że rząd Vichy jest wiarygodnym partnerem, cenniejszym niż frankistowska Hiszpania. Hitler zmienił swoje stanowisko i definitywnie uznał, że nie warto ryzykować konfliktu z Vichy, by przekazując francuskie posiadłości Hiszpanom zapewnić sobie ich przystąpienie do wojny[17]. Ponieważ III Rzesza nie mogła zaoferować Franco alternatywnej propozycji, Hiszpania przybrała postawę wyczekującą i mimo niemieckiej presji do wojny nie przystąpiła[16].
Z wojskowego punktu widzenia, atak był porażką Brytyjczyków, którzy, mimo przewagi ognia i manewru, nie zdołali zneutralizować stojącego w porcie francuskiego pancernika ani baterii nadbrzeżnych, dwa z ich pancerników zostały przy tym uszkodzone, z tego jeden poważnie. Remont „Resolution”, prowadzony w USA z powodu bombardowań brytyjskich stoczni, trwał do września 1941 roku[3]. Francuzi ponieśli także dość dotkliwe straty w postaci dwóch zatopionych okrętów podwodnych i jednego niszczyciela, zginęło 100 marynarzy i 182 zostało rannych oraz zginęły 84 i raniono 197 osób cywilnych[1.22]. Niszczyciel „L’Audacieux” wprawdzie podniesiono 11 marca 1941 roku, lecz nigdy nie ukończono jego remontu[18]. Brytyjczycy odnieśli mniejsze straty osobowe[2.12].
Zestawienie sił
- † – okręty zatopione
- # – okręty uszkodzone, ## – poważnie uszkodzone
Alianci
- Lotniskowiec HMS „Ark Royal”
- Pancerniki: HMS „Barham”#, „Resolution”##
- Ciężkie krążowniki: HMAS „Australia”#, HMS „Cumberland”##, „Devonshire”
- Lekkie krążowniki: HMS „Delhi”, „Dragon”
- Niszczyciele: HMS „Echo”, „Eclipse”, „Escapade”, „Faulknor”, „Foresight”#, „Forester”, „Fortune”, „Fury”, „Greyhound”, „Inglefield”# (typów A-I)
- Inne: slupy HMS „Bridgewater”, „Milford”, kanonierka kolonialna „Savorgnan de Brazza” (typu Bougainville, eskortowce (awizo) „Commandant Dominé”, „Commandant Duboc”, patrolowiec „Président Houduce”[b]
- Jednostki pomocnicze:
Francja Vichy
- Pancerniki: „Richelieu”#
- Lekkie krążowniki: „Georges Leygues”, „Montcalm” (oba typ La Galissonnière)
- Niszczyciele: „L'Audacieux”†/##, „Le Fantasque”, „Le Malin”, „Le Hardi”
- Okręty podwodne: „Ajax”†, „Bévéziers”, „Persée”†
- Awiza: kanonierki kolonialne „d’Entrecasteaux”, „D’Iberville”, kanonierka „Calais”, eskortowce „Commandant Rivière”, „Gazelle”, „La Surprise”
- Krążowniki pomocnicze: „El Djezair”, „El Kantara”, „El Mansour”, „Schoelcher”, „Ville d’Oran”
Zobacz też
Uwagi
- ↑ Nie jest jasne, czy „Commandant Duboc” i „Commandant Domine” były uzbrojone w pojedyncze działo 100 mm, czy podwójne działo uniwersalne 94 mm, czy zostały już przezbrojone w brytyjskie podwójne działa uniwersalne 102 mm (Le Masson 1969 ↓, s. 16).
- ↑ a b Literatura (Perepeczko 1979 ↓, s. 100, Pertek 1987 ↓, s. 176, Kindell 2012 ↓) w składzie sił operacji wymienia dwa trawlery: „Vaillant” i „Vikings” (prawidłowe brzmienie nazwy według Le Masson 1969 ↓, s. 117), jednakże konwoje eskortował także „Président Houduce” (Perepeczko 1979 ↓, s. 101, Kindell 2012 ↓). Były one stosunkowo silnie uzbrojone w trzy działa 100 mm każdy, lecz rozwijały prędkość tylko 9–11 węzłów Le Masson 1969 ↓, s. 116–117).
- ↑ Niszczyciele: „L’Audacieux”, „Le Fantasque” i „Le Malin” (Perepeczko 1979 ↓, s. 105).
- ↑ HMS „Devonshire”, „Cumberland” i „Australia”[7]. Perepeczko 1979 ↓, s. 109 i Pertek 1987 ↓, s. 182 podają mylnie zamiast „Australii” „Cornwall”, który dopiero 15 września przybył z Simonstown[7].
- ↑ Perepeczko 1979 ↓, s. 132 podaje zatopienie statku „Tacoma” 24 września.
- ↑ Według Kindell 2012 ↓, ostrzeliwały go także niszczyciele HMS „Greyhound” i „Fury”.
- ↑ Według Kindell 2012 ↓, został on najpierw wykryty i uszkodzony przez samolot z „Ark Royal”, lecz Mason i Simmonds 2013 ↓ potwierdzają jedynie nieskuteczny atak samolotu na „Ajaxa” poprzedniego dnia.
- ↑ Według Garzke i Dulin 1980 ↓, s. 92, dwoma bliskimi wybuchami bomb 114 kg, o 7:15.
- ↑ Według Mason i Simmonds 2013 ↓, straty wynosiły 6 Swordfishów (plus jeden na skutek awarii) i 1 Skua, z tego przynajmniej 5 od ognia plot. Tekst w Kindell 2012 ↓ nie jest jasny, lecz wynika z niego utrata przynajmniej 3 Swordfishów i 3 Skua od ognia myśliwców, dwóch samolotów od artylerii plot. i Swordfisha na skutek awarii.
- ↑ Według Perepeczko 1979 ↓, s. 137, lotnicy zgłosili uszkodzenie pancernika jedną torpedą, lecz brak potwierdzenia tego w Garzke i Dulin 1980 ↓, s. 92.
Przypisy
- ↑ Perepeczko 1979 ↓
- ↑ s. 42
- ↑ s. 153–155, 167
- ↑ s. 43–91
- ↑ a b c d s. 97–99
- ↑ s. 100–101, 138
- ↑ a b c s. 100–101
- ↑ s. 103
- ↑ a b c d e s. 120–121
- ↑ a b c d e f g s. 116–117
- ↑ a b c d e f s. 105–110
- ↑ s. 111–112
- ↑ a b c d s. 113–116
- ↑ a b c s. 118–119
- ↑ a b c d s. 124
- ↑ s. 125
- ↑ s. 126–127
- ↑ a b s. 127–128
- ↑ s. 129–131
- ↑ a b c d e s. 132–134
- ↑ a b s. 135–137
- ↑ a b c s. 138
- ↑ a b c s. 138–140
- ↑ s. 142–144
- ↑ Pertek 1987 ↓
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Kindell 2012 ↓.
- ↑ Garzke i Dulin 1980 ↓, s. 87–92.
- ↑ a b c d e f g h i j Jordan i Moulin 2015 ↓, s. 234–235 (tekst i opisane mapki)
- ↑ a b Don Kindell: Naval events, August 1940 (Part 2 of 2): Thursday 15th – Saturday 31st. [w:] British and Other Navies in World War 2 Day-by-Day [on-line]. Naval-history.net, 7 kwietnia 2012. (ang.).
- ↑ a b c d e Don Kindell: Naval events, September 1940 (Part 1 of 2): Sunday 1st – Saturday 14th. [w:] British and Other Navies in World War 2 Day-by-Day [on-line]. Naval-history.net, 7 kwietnia 2012. (ang.).
- ↑ a b Jordan i Moulin 2013 ↓, s. 184.
- ↑ a b c d Jordan i Moulin 2013 ↓, s. 185.
- ↑ a b Jordan i Moulin 2015 ↓, s. 233–234.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Mason i Simmonds 2013 ↓.
- ↑ a b c Don Kindell: Casualty Lists of the Royal Navy and Dominion Navies, World War 2. 1st - 30th September 1940. Naval-History.Net. [dostęp 2026-07-01]. (ang.).
- ↑ Jordan i Moulin 2015 ↓, s. 234–235.
- ↑ a b c d e Garzke i Dulin 1980 ↓, s. 92.
- ↑ Jordan i Moulin 2015 ↓, s. 234 (mapka).
- ↑ a b Stanley G. Payne, op.cit., s. 266-279.
- ↑ Manuel Ros Aguado, op.cit., s. 46-48.
- ↑ Jordan i Moulin 2015 ↓, s. 235, 260.
Bibliografia
- William H. Garzke, Robert O. Dulin: British, Soviet, French and Dutch battleships of World War II. London: Jane’s Publishing Company, 1980. ISBN 7106-0078-X. (ang.).
- John Jordan, Jean Moulin: French cruisers 1922–1956. Seaforth Publishing, 2013. ISBN 978-1-84832-133-5. (ang.).
- John Jordan, Jean Moulin: French Destroyers: Torpilleurs D'escadre and Contre-Torpilleurs 1922-1956. Seaforth Publishing, 2015. ISBN 978-1848321984. (ang.).
- Henri Le Masson: Navies of the Second World War. The French Navy 2. Londyn: Macdonald & Co, 1969. (ang.).
- Stanley G. Payne, The Franco Regime, London 1987, ISBN 978-0-299-11074-1.
- Andrzej Perepeczko: Od Mers el-Kebir do Tulonu. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1979. ISBN 83-215-3231-4. OCLC 830949151.
- Jerzy Pertek: Od Dunkierki do Dakaru. Wyd. II. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1987. ISBN 83-210-0617-5. OCLC 69486932.
- Manuel Ros Agudo, Franco/ Hitler 1940: de la Gran Tentación al Gran Engaño, Madrid 2009, ISBN 978-84-7635-769-9. s. 46–48.
- Don Kindell: Naval events, September 1940 (Part 2 of 2). Sunday 15th – Monday 30th. [w:] British and Other Navies in World War 2 Day-by-Day [on-line]. Naval-history.net, 7 kwietnia 2012. [dostęp 2012-11-18]. (ang.).
- Geoffrey Mason, Mike Simmonds: HMS Ark Royal - Fleet Aircraft Carrier including Convoy Escort Movements. [w:] Service Histories of Royal Navy Warships in World War 2 [on-line]. Naval-history.net, 5 marca 2013. (ang.).
- Dakar: Operation Menace. [dostęp 2011-11-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-12-23)]. (ang.).
- Zdjęcia. [dostęp 2011-11-18]. (ang.).