Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Pajacyk


Pajacyk, także: pajac – rodzaj przegubowej figurki lub zabawki, niekiedy wykorzystywanej także jako lalka teatralna, najczęściej płaskiej, której kończyny są poruszane za pomocą połączonych ze sobą sznurków. W typowym rozwiązaniu pociągnięcie za główny sznurek powoduje unoszenie i opuszczanie rąk oraz nóg figurki[1]. W klasyfikacji obiektów kultury materialnej termin jumping jacks obejmuje przegubowe figurki, które mogą skakać, tańczyć lub poruszać się po pociągnięciu za pojedynczy sznurek albo patyk[2].

Drewniane pajacyki na jarmarku bożonarodzeniowym
Przykładowe pajacyki na jarmarku bożonarodzeniowym

Nazewnictwo

Polskie pajacyk jest słowem pochodnym od słowa pajac. W znaczeniu lalki Wielki słownik języka polskiego PAN definiuje pajacyka jako małego pajaca i wskazuje pajaca jako jego hiperonim[3]. W tym samym słowniku pajac w znaczeniu lalki oznacza lalkę w stroju z kolorowych kawałków materiału i spiczastą czapeczką, poruszającą rękami i nogami[4]. Według słownika wyraz pajac pochodzi od niemieckiego Bajazzo lub dialektalnego pajazzo, wywodzonego z włoskiego pagliaccio[4].

Obcojęzyczne odpowiedniki nazwy to między innymi angielskie jumping jack, niemieckie Hampelmann i francuskie pantin[1].

Budowa i działanie

Pajacyk składa się zwykle z tułowia oraz ruchomo osadzonych kończyn. Sznurki łączą ręce i nogi figurki, a następnie zbiegają się w jednym cięgle, umieszczonym najczęściej poniżej zabawki. Pociąganie i zwalnianie cięgła uruchamia kończyny w jednej płaszczyźnie. Znane są również odmiany poruszane za pomocą jednego lub kilku sznurków prowadzonych od góry albo z boku[1].

Animacja pokazująca działanie pajacyka
Animacja pokazująca działanie pajacyka
Pajacyk z tektury
Pajacyk z tektury

Charakterystyczne cechy konstrukcyjne tej zabawki to mocowanie sznurków blisko osi obrotu kończyn, wykorzystanie zasady dźwigni, ruch elementów w jednej płaszczyźnie oraz możliwość uruchomienia wielu części przez pociągnięcie jednego sznurka[1].

Historia

Pajacyki ze sznurkiem były popularne w wielu krajach europejskich, między innymi w Anglii i Niemczech. We Francji znano je jako pantins. W XVIII wieku stały się tam modnym przedmiotem towarzyskim; przedstawiały między innymi postacie z commedia dell’arte oraz postacie satyryczne[1].

W XIX wieku zabawka upowszechniła się dzięki możliwości produkcji taniej grafiki, zwłaszcza produkowanej w Épinal we Francji. Sprzedawano wówczas barwne odbitki przeznaczone do naklejania na tekturę, wycinania, łączenia za pomocą szpilek i wyposażania w sznurki. Częstym motywem był Poliszynel, a niektóre figurki przedstawiały polityków w ujęciu satyrycznym[1].

Duńskie satyryczne karykatury z czasów II wojny światowej przedstawiające niemieckich przywódców nazistowskich jako papierowe pajacyki.
Duńskie satyryczne karykatury z czasów II wojny światowej przedstawiające niemieckich przywódców nazistowskich jako papierowe pajacyki.

Pajacyki bywały wykorzystywane w karykaturze politycznej, m.in. jako papierowe wycinanki do samodzielnego złożenia. W zbiorach duńskiego Muzeum Narodowego(inne języki) znajduje się plansza z postaciami do wycięcia, przedstawiająca Adolfa Hitlera, Josepha Goebbelsa, Joachima von Ribbentropa i Hermanna Göringa[5]. Innym duńskim przykładem z okresu II wojny światowej była karykatura Fritsa Clausena, przywódcy Narodowosocjalistycznej Duńskiej Partii Robotniczej. Według opisu muzealnego została ona wydana w lutym 1941 roku i była popularna wśród Duńczyków obawiających się nazistowskich rządów[6].

Odmiany i zastosowania

Pajacyk na sznurku jest zazwyczaj traktowany jako zabawka, ale może również pełnić funkcję sceniczną. Pokrewne rozwiązania występują w lalkach poruszanych dźwigniami, w których sznurki są prowadzone do wspólnego elementu sterującego[1].

Odmiany podobnych figurek występują w różnych regionach świata. W Portugalii i północno-wschodniej Brazylii znana jest forma określana jako mané gostoso. Opisywano także warianty spotykane u Hopi z Arizony i Nowego Meksyku, wykonywane z drewna i poruszane za pomocą przewleczonych sznurków[1].

Odniesienia

W kulturze

Do literackich przykładów postaci określanej po polsku jako pajacyk należy Pinokio, bohater powieści Carla Collodiego. Opisywano go jako drewnianego pajacyka z powieści Collodiego, który stał się bohaterem licznych adaptacji filmowych[7][8].

Z niemieckim odpowiednikiem nazwy, Hampelmann, związana jest również postać sceniczna Herr Hampelmann z frankfurckich lokalnych fars Carla Malßa(inne języki) z lat 30. XIX wieku. Po sukcesie utworu z tą postacią Malß napisał między innymi sztuki Herr Hampelmann im Eilwagen oraz Herr Hampelmann sucht ein Logis[9]. Tytuł Der Hampelmann nosił także niemiecki film fabularny z 1938 roku w reżyserii Karlheinza Martina(inne języki)[10].

W działalności społecznej

W Polsce nazwa i wizerunek pajacyka zostały wykorzystane przez Polską Akcję Humanitarną w programie „Pajacyk”. W materiałach kampanii społecznej określano Pajacyka jako nazwę i symbol programu prowadzonego przez PAH od 1998 roku[11]. Program ma charakter stały, jest realizowany w całej Polsce i obejmuje wsparcie żywnościowe oraz psychospołeczne dzieci i młodzieży[12].

Inne znaczenia

W języku polskim nazwa pajacyk ma szersze znaczenie niż wyłącznie mechaniczna zabawka poruszana sznurkiem. Może być używana także jako pogardliwe i ekspresywne określenie pajaca, czyli osoby ośmieszającej się[13]. Również samo słowo pajac oznacza w jednym ze znaczeń osobę, która przez sposób ubierania się lub zachowania wzbudza u innych negatywne odczucia[14].

Słowo pajacyk oznacza również rodzaj ubranka dla małych dzieci, rozpinanego z przodu lub z boku i okrywającego nogi, tułów oraz ręce[15]. Oznacza także ćwiczenie gimnastyczne, częściej określane w liczbie mnogiej jako pajacyki. Polega ono na wykonywaniu skoku z równoczesnym rozstawieniem nóg i klaśnięciem dłońmi nad głową, a następnie szybkim powrocie do pozycji stojącej[16].

Przypisy

  1. ↑ a b c d e f g h Marcel Violette, Jumping Jack [online], World Encyclopaedia of Puppetry Arts, 2009 [dostęp 2026-07-08] (ang.).
  2. ↑ jumping jacks [online], Art & Architecture Thesaurus Online [dostęp 2026-07-08] (ang.).
  3. ↑ pajacyk [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2026-07-08] (pol.).
  4. ↑ a b pajac [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2026-07-08] (pol.).
  5. ↑ Frihedsmuseets Plakatarkiv [online], Nationalmuseets Samlinger Online [dostęp 2026-07-08] (duń.).
  6. ↑ Frihedsmuseets genstandssamling [online], Nationalmuseets Samlinger Online [dostęp 2026-07-08] (duń.).
  7. ↑ Piotr Czerkawski, „Pinokio” – recenzja [online], Dziennik Gazeta Prawna, 24 września 2013 [dostęp 2026-07-08] (pol.).
  8. ↑ Książka na ekranie – „Pinokio” [online], Miejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Urbanowskiej w Koninie, 24 listopada 2021 [dostęp 2026-07-08] (pol.).
  9. ↑ Malss, Carl [online], Frankfurter Personenlexikon [dostęp 2026-07-08] (niem.).
  10. ↑ Der Hampelmann [online], filmportal.de [dostęp 2026-07-08] (niem.).
  11. ↑ „Głodne dzieci nie myślą o nauce” – kampania społeczna PAH [online], Niebieska Linia, 14 maja 2008 [dostęp 2026-07-08] (pol.).
  12. ↑ Program ciągły – Polska. Pajacyk: wsparcie żywnościowe / wsparcie psychospołeczne [online], Polska Akcja Humanitarna [dostęp 2026-07-08] (pol.).
  13. ↑ pajacyk [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2026-07-08] (pol.).
  14. ↑ pajac [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2026-07-08] (pol.).
  15. ↑ pajacyk [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2026-07-08] (pol.).
  16. ↑ pajacyk [online], Wielki słownik języka polskiego PAN [dostęp 2026-07-08] (pol.).