Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Protonauka


Protonauka to w filozofii nauki określenie badań, które mają pewne cechy nauki, lecz nie osiągnęły dojrzałości właściwej ugruntowanej dyscyplinie. Pojęcie stosuje się między innymi do opisu wczesnych etapów rozwoju dziedzin naukowych. Oznaczenie badań jako protonaukowych nie jest równoznaczne z uznaniem ich za pseudonaukę[1][2][3].

Ujęcie Thomasa Kuhna

W eseju Reflections on my Critics (1970) Thomas Kuhn nazywał protonaukami dziedziny, które formułują sprawdzalne przewidywania, ale nie rozwijają się w taki sam sposób jak nauki dojrzałe. Za przykłady podawał chemię i badania nad elektrycznością przed połową XVIII wieku oraz badania nad dziedziczeniem i filogenezą przed połową XIX wieku[2].

W ujęciu Kuhna we wczesnej fazie rozwoju dyscypliny mogą działać konkurencyjne szkoły. Nie znaczy to, że badacze nie mają teorii, lecz że nie przyjęli jednego wspólnego paradygmatu. Taki paradygmat pozwala skupić się na rozwiązywaniu szczegółowych problemów w ramach nauki normalnej, bez ciągłego powracania do sporu o podstawy. Kuhn nie uważał, że można osiągnąć dojrzałość po prostu przez uzgodnienie podstaw badań[4][2].

Przykładem takiej przemiany w odczytaniu Williama Goodwina są XVIII-wieczne doświadczenia z butelką lejdejską. Próby wyjaśnienia wyników tych doświadczeń przyczyniły się do sformułowania teorii elektryczności Benjamina Franklina, która stała się podstawą dalszych badań. W tej interpretacji było to ustanowienie pierwszego wspólnego paradygmatu, nie zaś zastąpienie jednego paradygmatu innym[5].

Dojrzałość badań a pseudonauka

Mario Bunge odróżniał protonaukę, która spełnia kryteria naukowości w przybliżeniu, od pseudonauki, która przedstawia się jako nauka, choć nie spełnia jej wymogów. W jego ujęciu o nauce rozwijającej się można mówić wtedy, gdy badania nie tylko spełniają te kryteria częściowo, lecz także z czasem coraz lepiej im odpowiadają[3][6]. Z kolei Imre Lakatos upatrywał różnicy między nauką dojrzałą a niedojrzałą w sposobie organizacji badań. Dojrzały program badawczy wskazuje kierunek rozwijania teorii, w odróżnieniu od niepowiązanych prób i poprawek formułowanych doraźnie[7].

Przykłady historyczne

Klasyfikacja alchemii jest sporna. Radosław Kazibut wskazuje na protonaukowe cechy części praktyk alchemicznych, takich jak badanie właściwości substancji i ich przemian. Bunge zaliczał alchemię do pseudonauki, choć uznawał wkład alchemików w rozwój aparatury laboratoryjnej[8][3]. Historycy William R. Newman i Lawrence M. Principe zwracają uwagę, że we wczesnej nowożytności nazw „alchemia” i „chemia” często używano wymiennie. Późniejsze rozróżnienie tych nazw nie oddaje więc ówczesnego podziału praktyk[9].

Choć astrologia i astronomia były historycznie powiązane, Kuhn rozróżniał sposób, w jaki ich przedstawiciele reagowali na nieudane przewidywania. W astronomii niezgodność przewidywania z obserwacją mogła stać się podstawą dalszych badań nad pomiarem lub teorią. Jego zdaniem w astrologii błędy przewidywań nie prowadziły w ten sposób do rozwoju tradycji badawczej[10][11]. Martin Mahner zwraca uwagę, że opinia o dawnej astrologii jako protonauce nie jest wśród filozofów nauki powszechna[12].

Przypisy

  1. ↑ Stanisław Kamiński, Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk, wyd. 2, Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1970, s. 31.
  2. ↑ a b c Thomas S. Kuhn, Reflections on my Critics, [w:] Imre Lakatos, Alan Musgrave (red.), Criticism and the Growth of Knowledge, Cambridge University Press, 1970, s. 244–246, DOI: 10.1017/CBO9781139171434.011 (ang.).
  3. ↑ a b c Mario Bunge, What is science? Does it matter to distinguish it from pseudoscience? A reply to my commentators, „New Ideas in Psychology”, 9 (2), 1991, s. 246–247, 250, DOI: 10.1016/0732-118X(91)90030-P (ang.).
  4. ↑ Krzysztof Jankowski, Paradygmat jako podstawa normalnego uprawiania nauki: nauki społeczne a przyrodoznawstwo. Ujęcie Thomasa Samuela Kuhna, „In Gremium” (11), 2017, s. 204–205, ISSN 1899-2722.
  5. ↑ William Goodwin, Confronting Kuhn with the development of the periodic table, „European Journal for Philosophy of Science”, 16, art. 65, § 3, 2026, DOI: 10.1007/s13194-026-00774-5 (ang.).
  6. ↑ Sven Ove Hansson, Science and Pseudo-Science [online], § 3.2 i 4, Stanford Encyclopedia of Philosophy, 28 lipca 2025 (ang.).
  7. ↑ Imre Lakatos, Falsification and the Methodology of Scientific Research Programmes, [w:] John Worrall, Gregory Currie (red.), The Methodology of Scientific Research Programmes. Philosophical Papers, t. 1, Cambridge University Press, 1978, s. 87–88, DOI: 10.1017/CBO9780511621123.003 (ang.).
  8. ↑ Radosław Kazibut, Alchemia pomiędzy pseudonauką a nauką. Studium historyczno-metodologiczne, „Zagadnienia Naukoznawstwa” (1 (191)), 2012, s. 44–45, ISSN 0044-1619.
  9. ↑ William R. Newman, Lawrence M. Principe, Alchemy vs. Chemistry: The Etymological Origins of a Historiographic Mistake, „Early Science and Medicine”, 3 (1), 1998, s. 32–35, DOI: 10.1163/157338298X00022 (ang.).
  10. ↑ Thomas S. Kuhn, Logic of Discovery or Psychology of Research?, [w:] Imre Lakatos, Alan Musgrave (red.), Criticism and the Growth of Knowledge, Cambridge University Press, 1970, s. 8–9, DOI: 10.1017/CBO9781139171434.003 (ang.).
  11. ↑ Michelle Aroney, Reassessing the Marginalization of Astrology in the Early Modern World, „The Historical Journal”, 66 (5), 2023, s. 1152–1153, DOI: 10.1017/S0018246X23000328 (ang.).
  12. ↑ Martin Mahner, Demarcating Science from Non-Science, [w:] Theo A.F. Kuipers (red.), General Philosophy of Science: Focal Issues, North-Holland, 2007, s. 568–569, DOI: 10.1016/B978-044451548-3/50011-2 (ang.).