Stygmatyzacja

Stygmatyzacja – negatywne identyfikowanie jakiejś osoby lub grupy osób i stereotypowe odrzucanie ich (dyskryminowanie) w kontaktach społecznych[1][2][3.1]. Stygmatyzacja jest efektem posiadanie atrybutu dyskredytującego, który może być widoczny i rozpoznawalny od razu lub ukryty i widoczny dopiero po czasie[4.1].
Osobną kategorią stygmatyzacji jest wykluczenie dotyczące choroby i niepełnosprawności, ze względu na jego wpływ na diagnozowanie i leczenie jednostek[5.1].
Historia stygmatyzacja
Historycznie jest to rodzaj kary stosowany przynajmniej od czasów starożytnej Grecji. Tamże miała formę nadawania fizycznego znaku (piętnowania) na ciele osoby stygmatyzowanej, aby w sposób widoczny wskazać jej winę i zły status moralny[6][7.1]. Pierwszym tekstem kultury judeochrześcijańskiej, łączącym fizyczną skazę z duchowym naznaczeniem winy jest Księga Powtórzonego Prawa[7.2].
Stygmatyzacja może stanowić niepożądany skutek zaburzeń psychicznych, polegający na negatywnym klasyfikowaniu ludzi, co historycznie stanowiło normę[6.1]. Istotną zmianę w tym aspekcie wprowadził oświeceniowy lekarz, Philippe Pinel, który w 1792 roku wprowadził doktrynę traktowania pacjentów psychiatrycznych w sposób humanitarny i podmiotowy[6.2]. Po II wojnie światowej główny wpływ na badania nad stygmatyzacją miał Erving Goffman, amerykański socjolog. Kluczowa w tym temacie była jego książka z 1963 roku, będąca pionierskim dziełem badania stygmatyzacji społecznej[4.2][5.1].
Stygmatyzacja społeczna
Współcześnie stygmatyzacja rozumiana jest zazwyczaj zgodnie z koncepcją Goffmana jako wtórna postawa społeczna. Naznaczanie bywa przyczyną deprecjonowania jednostek i grup społecznych. Jest on też bazowym mechanizmem tworzenia stereotypów i profilowania jednostek[7.3].
Stygmatyzacja jest procesem, w którym etykietę nadaje się osobom niespełniającym oczekiwań innych – nietypowym w wyglądzie, cechy psychologiczne i społeczne, odmiennym kulturowo lub rasowo, niechętnym lub nieumiejącym zachowywać się zgodnie z przyjętymi normami[7.3]. Tym samym może być również efektem cechy, która w powszechnym kontekście nie jest postrzegana negatywnie. Przykładowo w niektórych środowiskach jednostka z wykształceniem wyższym niż osoby z jej otoczenia może być dotknięta stygmatyzacją z tego powodu[4.2].
Konsekwencje stygmatyzacji
Autostygmatyzacja
Konsekwencją stygmatyzacji społecznej może być autostygmatyzacja, czyli zgoda osoby stygmatyzowanej z negatywnym stereotypem, który ją dotyczy. Utrwalanie uprzedzeń innych wobec swojej osoby może wytwarzać w konsekwencji negatywne emocje (strach, gniew, obniżone poczucie własnej wartości), które ostatecznie mogą ograniczyć dążenie jednostki w sięgnięciu po potrzebną jej pomoc[8][6.3][3.1].
Autostygmatyzacja jest szczególnie problematyczna dla osób cierpiących na zaburzenia psychiczne. Prowadzi ona do efektu określanego jako „po co próbować” (ang. why-try effect). Obniżone poczucie własnej wartości prowadzi do ograniczenia sprawczości, przez co osoby chore psychicznie rezygnują z działań, które mogłyby dążyć do poprawy ich sytuacji życiowej[6.4].
Stres
Osoby dyskredytowane mogą odczuwać napięcie psychiczne zarówno z powodu wstydu związanego z widocznością atrybutu dyskredytującego lub ze względu na trudności dotyczącego ukrywania tego atrybutu[3.2][4.3][5.2].
Leczenie uzależnień
Stygmatyzacja osób uzależnionych od alkoholu jest istotnym czynnikiem utrudniającym ich leczenia, ze względu na etykietę alkoholika, która w ich rozumieniu jest nadana w momencie podjęcia leczenia. Stygmatyzacja dotyka również ich terapeutów i pracowników sektora leczenia uzależnień jako osoby zatrudnione w instytucjach gorszej kategorii[4.4].
Jednym z pozytywnych skutków procesu naznaczania, wykorzystywanym w terapii, jest wychodzenie z uzależnień. Pierwszym krokiem jest autonaznaczenie, czyli werbalizacja braku kontroli nad sobą, warunek niezbędny powodzenia terapii[8].
Utrudnienie w diagnostyce
Obawa przed stygmatyzacją może powodować opóźnienie w diagnostyce dotyczącej choćby zdrowia psychicznego[8], leczenia uzależnień[4.4] lub chorób epidemicznych (takich jak HIV)[3.2].
Przypisy
- ↑ stygmatyzacja - znaczenie | definicja | Słownik PWN [online], sjp.pwn.pl [dostęp 2026-08-30].
- ↑ stygmatyzacja (uzależnionego), [w:] Wielki słownik języka polskiego PAN, Wielki słownik języka polskiego PAN, 13 grudnia 2016 [dostęp 2026-08-30] (pol.).
- ↑ Magdalena Mijas, Karolina Koziara, Marta Dora, Stygmatyzacja związana z HIV a zdrowie zakażonych osób i postawy wobec wykonywania testów [online], 2017 [dostęp 2026-08-30].
- ↑ Łukasz Wieczorek, Stygmatyzacja osób uzależnionych od alkoholu oraz systemu leczenia uzależnień w Warszawie i w społeczności lokalnej, „Alcoholism and Drug Addiction”, 28 (2), 2015, s. 103–117, DOI: 10.1016/j.alkona.2015.06.001, ISSN 0867-4361 [dostęp 2026-08-30].
- ↑ Justyna Klingemann, Stygmatyzacja osób chorych i osób z niepełnosprawnościami, 7 stycznia 2026, DOI: 10.35765/slowniki.558 [dostęp 2026-08-30].
- ↑ Jakub Gdowski, Krzysztof Szczygieł, Piotr Podwalski, Jerzy Samochowiec, Stygmatyzacja osób chorych psychicznie – współczesny problem, „Psychiatria Polska”, 60 (2), Psychiatria Polska, 2026, s. 245–258, DOI: 10.12740/PP/199770, ISSN 0033-2674 [dostęp 2026-08-30] (pol.).
- ↑ Erving Goffman, Piętno: rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2005, ISBN 978-83-89574-74-9, OCLC 749426071 (pol.).
- ↑ a b c Urszula Kruszewska, Samobójstwo w przebiegu choroby schizoafektywnej jako element naznaczania niepełnosprawności człowieka, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J, Paedagogia-Psychologia”, 23, Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, 2010, s. 113–128, ISSN 0239-4251 [dostęp 2026-08-30] (pol.).