Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Summa technologiae


Summa Technologiae
Autor

Stanisław Lem

Tematyka

filozofia rozwoju technologii

Typ utworu

esej

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Polska

Język

polski

Data wydania

1964

Wydawca

Wydawnictwo Literackie

Summa technologiae – jedna z pierwszych książek zawierających eseje filozoficzne Stanisława Lema.

Książka po raz pierwszy wydana nakładem Wydawnictwa Literackiego w roku 1964. Jej tytuł nawiązuje do dzieła świętego Tomasza z Akwinu Summa theologiae.

W dziele tym autor stara się zmierzyć z problemami, czasami wcale nie tak odległej, przyszłości, a z punktu widzenia teraźniejszości, z problemami nader aktualnymi. Podstawowym zagadnieniem jakim zajmuje się Lem w książce, są problemy cywilizacji pozbawionej ograniczeń – zarówno technologicznych, jak i materialnych. Autor spogląda także na etyczne i filozoficzne konsekwencje przyszłych technologii.

Dzieło wydane zostało w 1964 roku i z tego powodu obecne są w nim pewne nieścisłości w niektórych dziedzinach (np. matematyce, biologii, socjologii). Niektóre tematy poruszane wtedy przez autora leżały całkowicie w dziedzinie fantastyki naukowej, a obecnie stały się tematami ważnymi i aktualnymi, jak: rzeczywistość wirtualna, nanotechnologia czy sztuczna inteligencja.

Treść i rozwinięcie

Książka podzielona jest na osiem rozdziałów, każdy traktujący wnikliwie o implikacjach konkretnego założenia.

I. Dylematy (pisane w 1961 roku)

Lem zaczyna od zaprezentowania jego spojrzenia na prognozowanie przyszłości i motywacji do napisania tej książki.

II. Dwie ewolucje

Rozdział traktuje o podobieństwach pomiędzy różnymi typami ewolucji: biologicznej, technologicznej i socjalnej.

III. Cywilizacje kosmiczne

Kwestia istnienia, czasu trwania, rozmieszczenia cywilizacji kosmicznych, a także przegląd współczesnych (wobec książki) wysiłków i teorii programu SETI, razem z ich rzeczową krytyką.

IV. Intelektronika

Słowo to mówi o wszystkim – nadejdzie dzień, kiedy inteligencja maszyn zacznie dorównywać lub przewyższać ludzką. Co więcej, problemy stojące przed ludzkością mogą przewyższyć możliwości intelektualne badaczy z krwi i kości. Czego powinniśmy się spodziewać (lub obawiać) w takiej przyszłości?

V. Prolegomena wszechmocy

Ewolucja technologiczna daje nam więcej i więcej możliwości – w rzeczywistości, w przyszłości, powinniśmy się stać wszechmocni! Albo i nie?

VI. Fantomologia

Kolejny termin wymyślony przez Lema. Ludzka percepcja jest ograniczona przez biologię – więc może będziemy mogli osiągnąć wszechmoc w sposób imitowany? Nawet w tym przypadku Lem odnajduje wiele zaskakujących problemów. To co Lem nazywa fantomologią obecnie jest znane jako rzeczywistość wirtualna.

VII. Stwarzanie światów

Załóżmy, że zamiast trudnych i bolesnych badań będziemy mogli wyhodować nowe informacje z istniejących w sposób zautomatyzowany? Zaczynając od tego pytania, Lem rozwija swój koncept, aż do stwarzania nowych Wszechświatów. Nie wyłączając możliwości istnienia w nich nieba/piekła/życia po śmierci.

VIII. Paszkwil na ewolucję

Ewolucja biologiczna wykonała raczej marną pracę konstruując ludzi i inne zwierzęta. Czy inżynierowie mogliby być lepsi?

Rozwinięcie

W wydaniu czwartym, rozszerzonym z 1984 ukazał się dodatkowo esej: Posłowie. Dwadzieścia lat później.

Rozważania o problemach poruszonych wcześniej w Summie... znajdują się również w zbiorach: Tajemnica chińskiego pokoju (1996), Bomba megabitowa (1999), Okamgnienie (2000) oraz Dylematy (2003).

Odbiór

Borys Strugacki w wypowiedzi dla redakcji „Dziennik Polska-Europa-Świat” stwierdził, że w ZSRR w latach 60. i 70. XX wieku „sięgając po jakikolwiek artykuł z dziedziny futurologii, z dużym prawdopodobieństwem można było natknąć się na odsyłacze do Summa technologiae”[1].

Jerzy Jastrzębski, badacz twórczości Stanisława Lema[2], napisał w posłowiu do dzieła, że Summa technologiae „doczekała się licznego potomstwa w postaci ukazujących się do dziś esejów kontynuujących jej myśli, przymierzających je do aktualnych informacji płynących już to z naukowych laboratoriów, już ze świata współczesnej cywilizacji”[3].

Według recenzenta teatralnego i literackiego Janusza R. Kowalczyka w Summa technologiae zbiorowy, twórczy wysiłek ludzkiego rozumu odnajduje należne sobie miejsce[4].

Autor o swym dziele

Stanisław Lem uważał Summę... za swoje najbardziej udane dzieło dyskursywne[5]. Poświęcił mu m.in. eseje wydane w zbiorach Rozprawy i szkice (1975) oraz Mój pogląd na literaturę (2003), gdzie ukazał się esej Trzydzieści lat później.

Przypisy

  1. ↑ Filip Memches (tłum.): Wizjoner świata "okrutnych cudów". Dziennik.pl, 2007-11-05. [dostęp 2025-12-12].
  2. ↑ Stanisław Obirek: Stanisław Lem – ateista strzegący wiary wierzących. Studio Opinii, 2020-05-31. [dostęp 2025-12-12].
  3. ↑ Jerzy Jastrzębski: Posłowie: Summa technologiae i jej potomstwo. W: Stanisław Lem: Summa tachnologiae. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1922, s. 546. ISBN 978-83-08-07333-9.
  4. ↑ Janusz R. Kowalczyk: Stanisław Lem, "Summa technologiae". Culture.pl, 2023-05-01. [dostęp 2025-12-12].
  5. ↑ Lem o Summie... na oficjalnej stronie Stanisława Lema. Strona Stanisława Lema – solaris.lem.pl. [dostęp 2010-02-03].