Synodontis
| Synodontis[1] | |||
| Cuvier, 1816 | |||
Synodontis petricola | |||
| Systematyka | |||
| Domena | |||
|---|---|---|---|
| Królestwo | |||
| Typ | |||
| Podtyp | |||
| Gromada | |||
| Rząd | |||
| Rodzina | |||
| Rodzaj |
Synodontis | ||
| Typ nomenklatoryczny | |||
|
Silurus clarias Linnaeus, 1758[2] | |||
| Synonimy | |||
| |||
| Gatunki | |||
| |||
Synodontis – rodzaj słodkowodnych ryb sumokształtnych z rodziny pierzastowąsowatych (Mochokidae). Obejmuje około 130 gatunków żyjących w Afryce, w języku polskim określanych nazwą giętkoząb.
Występowanie
Giętkozęby spotykane są przede wszystkim w wodach Afryki równikowej, w dorzeczu takich rzek jak Niger czy Kongo, w dorzeczu jeziora Czad, w Wielkich Jeziorach Afrykańskich (przede wszystkim Jezioro Wiktorii i Tanganika) oraz w jeziorze Malawi.
Taksonomia
Nazwa rodzaju pochodzi od łac. przedrostka syn- oznaczającego współ-, razem oraz gr. odóntos oznaczającego ząb. Synodontis jest rodzaju żeńskiego[3], ale w literaturze często spotykane są nazwy gatunków pisane w rodzaju męskim, np. S. decorus, eupterus, multipunctatus zamiast S. decora, euptera, multipunctata.
Wygląd
W wieku dorosłym sumy te osiągają rozmiary od kilku do kilkudziesięciu centymetrów. Ich czaszka jest osłonięta pancerzem kostnym, a z pokrywą skrzelową zrośnięty jest mocny i nierzadko długi kolec barkowy, często odchylany prostopadle do osi tułowia (szczególnie w czasie walki z innymi osobnikami). Ryby te mają dużą płetwę tłuszczową, a w płetwach piersiowych i grzbietowej mocne kolce. Ich ubarwienie zależy nie tylko od gatunku, ale też od wieku osobnika, często zmieniając się wraz z rozwojem od linii i geometrycznych wzorów do cętek, bądź odwrotnie.
Biologia
Ryby te prowadzą często, ale nie zawsze nocny tryb życia. Na ogół unikają nadmiernego oświetlenia, chowając się w kryjówkach. Część żyje w głębszych partiach wód. Są to ryby terytorialne, aktywnie broniące swojego rewiru przed innymi rybami z tego samego gatunku. Giętkozęby wydają głośne sygnały dźwiękowe, szczególnie w czasie walk terytorialnych. Niektóre gatunki wytwarzają złożone impulsy elektryczne, najprawdopodobniej służące komunikacji międzyosobniczej.
Sumy te są jajorodne – składają ikrę, ale o ich rozrodzie niewiele wiadomo. Żyjący w jeziorze Tanganika giętkoząb cętkowany (S. multipunctata) jest pasożytem lęgowym pielęgnic z rodzaju Simochromis, Cyphotilapia i innych pyszczaków z plemienia Tropheini i Haplochromini.
Znaczenie gospodarcze
Ryby te mają pewne znaczenie gospodarcze. Większe gatunki są ważnym źródłem mięsa. Ze względu na wygląd i ciekawe zachowanie mniejsi przedstawiciele rodzaju są często trzymani w akwariach, a niektóre gatunki są w nich z powodzeniem, aczkolwiek rzadko, rozmnażane. Osobniki niektórych gatunków, np. S. nigriventris pływają, szczególnie w młodszym wieku, brzuchem równolegle do powierzchni dna, skał lub powierzchni wody (podobnie jak naskalniki) bez względu na kierunek ruchu. Płynąc wzdłuż powierzchni wody są więc obrócone brzuchem do góry, stąd potoczna nazwa opaczek.
Klasyfikacja
Gatunki zaliczane do tego rodzaju[2]:
- Synodontis abditus De Weirdt, Huyghe & Vreven, 2021
- Synodontis acanthomias Boulenger, 1899
- Synodontis acanthoperca Friel & Vigliotta, 2006
- Synodontis afrofischeri Hilgendorf, 1888
- Synodontis alberti Schilthuis, 1891
- Synodontis albolineatus Pellegrin, 1924
- Synodontis angelicus Schilthuis, 1891 – giętkoząb perlistoplamy[4]
- Synodontis annectens Boulenger, 1911
- Synodontis ansorgii Boulenger, 1911
- Synodontis arnoulti Roman, 1966
- Synodontis aterrimus Poll & Roberts, 1968
- Synodontis bastiani Daget, 1948
- Synodontis batensoda Rüppell, 1832 – giętkoząb[5]
- Synodontis batesii Boulenger, 1907
- Synodontis brichardi Poll, 1959 – giętkoząb strumieniowy[4]
- Synodontis budgetti Boulenger, 1911
- Synodontis camelopardalis Poll, 1971 – giętkoząb marmurkowy[4]
- Synodontis carineae Vreven & Ibala Zamba, 2011
- Synodontis caudalis Boulenger, 1899
- Synodontis caudovittatus Boulenger, 1901
- Synodontis centralis Poll, 1971
- Synodontis clarias (Linnaeus, 1758)
- Synodontis comoensis Daget & Lévêque, 1981
- Synodontis congicus Poll, 1971
- Synodontis contractus Vinciguerra, 1928
- Synodontis courteti Pellegrin, 1906
- Synodontis cuangoanus Poll, 1971
- Synodontis decorus Boulenger, 1899 – giętkoząb świetny[4]
- Synodontis dekimpei Paugy, 1987
- Synodontis denticulatus Kasongo Ilunga, Abwe, Decru, Manda & Vreven, 2020
- Synodontis depauwi Boulenger, 1899
- Synodontis dhonti Boulenger, 1917
- Synodontis dorsomaculatus Poll, 1971
- Synodontis eupterus Boulenger, 1901 – giętkoząb wielkopłetwy[4]
- Synodontis fascipinna Nichols & LaMonte, 1953
- Synodontis filamentosus Boulenger, 1901
- Synodontis flavitaeniatus Boulenger, 1919 – giętkoząb żółtopasy[4]
- Synodontis frontosus Vaillant, 1895
- Synodontis fuelleborni Hilgendorf & Pappenheim, 1903
- Synodontis gambiensis Günther, 1864
- Synodontis geledensis Günther, 1896
- Synodontis gobroni Daget, 1954
- Synodontis granulosus Boulenger, 1900
- Synodontis greshoffi Schilthuis, 1891
- Synodontis guttatus Günther, 1865
- Synodontis haugi Pellegrin, 1906
- Synodontis irsacae Matthes, 1959
- Synodontis iturii Steindachner, 1911
- Synodontis katangae Poll, 1971
- Synodontis khartoumensis Abu Gideiri, 1967
- Synodontis koensis Pellegrin, 1933
- Synodontis kogonensis Musschoot & Lalèyè, 2008
- Synodontis laessoei Norman, 1923
- Synodontis leopardinus Pellegrin, 1914
- Synodontis leopardus Pfeffer, 1896
- Synodontis levequei Paugy, 1987
- Synodontis longirostris Boulenger, 1902
- Synodontis longispinis Pellegrin, 1930
- Synodontis lufirae Poll, 1971
- Synodontis macrophthalmus Poll, 1971
- Synodontis macrops Greenwood, 1963
- Synodontis macropunctatus Wright & Page, 2008
- Synodontis macrostigma Boulenger, 1911
- Synodontis macrostoma Skelton & White, 1990
- Synodontis manni De Vos, 2001
- Synodontis marmoratus Lönnberg, 1895
- Synodontis matthesi Poll, 1971
- Synodontis melanopterus Boulenger, 1903
- Synodontis melanostictus Boulenger, 1906
- Synodontis membranaceus (Geoffroy St. Hilaire, 1809)
- Synodontis multimaculatus Boulenger, 1902
- Synodontis multipunctatus Boulenger, 1898 – giętkoząb cętkowany[4]
- Synodontis nebulosus Peters, 1852
- Synodontis ngouniensis De Weirdt, Vreven & Fermon, 2008
- Synodontis nigrita Valenciennes, 1840
- Synodontis nigriventris David, 1936 – giętkoząb czarnobrzuchy[6]
- Synodontis nigromaculatus Boulenger, 1905
- Synodontis njassae Keilhack, 1908 – giętkoząb malawijski[potrzebny przypis]
- Synodontis notatus Vaillant, 1893
- Synodontis nummifer Boulenger, 1899
- Synodontis obesus Boulenger, 1898
- Synodontis ocellifer Boulenger, 1900 – giętkoząb groszkoplamy[4]
- Synodontis omias Günther, 1864
- Synodontis orientalis Seegers, 2008
- Synodontis ornatipinnis Boulenger, 1899
- Synodontis ornatissimus Gosse, 1982
- Synodontis ouemeensis Musschoot & Lalèyè, 2008
- Synodontis pardalis Boulenger, 1908
- Synodontis petricola Matthes, 1959
- Synodontis pleurops Boulenger, 1897 – giętkoząb widłosterny[4]
- Synodontis polli Gosse, 1982
- Synodontis polyodon Vaillant, 1895
- Synodontis polystigma Boulenger, 1915
- Synodontis pulcher Poll, 1971
- Synodontis punctifer Daget, 1965
- Synodontis punctulatus Günther, 1889
- Synodontis punu Vreven & Milondo, 2009
- Synodontis rebeli Holly, 1926
- Synodontis resupinatus Boulenger, 1904
- Synodontis ricardoae Seegers, 1996
- Synodontis robbianus Smith, 1875
- Synodontis robertsi Poll, 1974
- Synodontis ruandae Matthes, 1959
- Synodontis rufigiensis Bailey, 1968
- Synodontis rukwaensis Hilgendorf & Pappenheim, 1903
- Synodontis schall (Bloch & Schneider, 1801)
- Synodontis schoutedeni David, 1936 – giętkoząb lamparci[4]
- Synodontis serpentis Whitehead, 1962
- Synodontis serratus Rüppell, 1829
- Synodontis smiti Boulenger, 1902
- Synodontis soloni Boulenger, 1899
- Synodontis sorex Günther, 1864
- Synodontis steindachneri Boulenger, 1913
- Synodontis tanganyicae Borodin, 1936
- Synodontis tessmanni Pappenheim, 1911
- Synodontis thamalakanensis Fowler, 1935
- Synodontis thysi Poll, 1971
- Synodontis tourei Daget, 1962
- Synodontis unicolor Boulenger, 1915
- Synodontis vaillanti Boulenger, 1897 (species inquirenda)
- Synodontis vanderwaali Skelton & White, 1990
- Synodontis velifer Norman, 1935 – giętkoząb żaglopłetwy[4]
- Synodontis vermiculatus Daget, 1954
- Synodontis victoriae Boulenger, 1906
- Synodontis violaceus Pellegrin, 1919
- Synodontis voltae Roman, 1975
- Synodontis waterloti Daget, 1962
- Synodontis woleuensis Friel & Sullivan, 2008
- Synodontis woosnami Boulenger, 1911
- Synodontis xiphias Günther, 1864
- Synodontis zambezensis Peters, 1852
- Synodontis zanzibaricus Peters, 1868
Gatunkiem typowym jest Silurus clarias (Synodontis clarias).
-

-
Synodontis decora -
-
Synodontis grandiops -
Synodontis leopardinus -

-

-
Synodontis nigromaculatus
-

-

-
Synodontis schall -
Synodontis thamalakanensis -
Synodontis vanderwaali -
Synodontis woosnami
Przypisy
- ↑ Synodontis, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b c Ron Fricke, William Neil Eschmeyer, Richard van der Laan (red.), SEARCH, [w:] Eschmeyer’s Catalog of Fishes, California Academy of Sciences, 14 kwietnia 2026 [dostęp 2026-04-28] (ang.).
- ↑ Carl J. Ferraris. Checklist of catfishes, recent and fossil (Osteichthyes, Siluriformes), and catalogue of siluriform primary types. „Zootaxa”. 1418, s. 1–628, 2007. ISSN 1175-5334. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k Wally Kahl, Burkard Kahl, Dieter Vogt: Atlas ryb akwariowych. Przekład: Henryk Garbarczyk i Eligiusz Nowakowski. Warszawa: Delta W-Z, 2000. ISBN 83-7175-260-1.
- ↑ Krystyna Kowalska, Jan Maciej Rembiszewski, Halina Rolik Mały słownik zoologiczny, Ryby, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973
- ↑ Hans Frey: Akwarium słodkowodne. Przekład: Wiesław Wiśniewolski. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1990, s. 286. ISBN 83-217-2777-8.