Tu-95
Tu-95MS | |
| Dane podstawowe | |
| Państwo | |
|---|---|
| Producent | |
| Konstruktor |
Biuro konstrukcyjne Andrieja Tupolewa |
| Typ | |
| Konstrukcja |
metalowa |
| Załoga |
7–9 |
| Historia | |
| Data oblotu |
12 listopada 1952 |
| Lata produkcji |
1955–1992 |
| Liczba egz. |
261 |
| Dane techniczne | |
| Napęd | |
| Moc |
4 × 15 000 KM |
| Wymiary | |
| Rozpiętość |
50,04 m |
| Wydłużenie |
8,8 |
| Długość |
49,1 m |
| Wysokość |
13,30 m |
| Powierzchnia nośna |
289,9 m² (Tu-95MS) |
| Masa | |
| Własna |
80 000 kg |
| Startowa |
185 000 kg |
| Do lądowania |
135 000 kg |
| Paliwa |
ok. 75 000 kg |
| Osiągi | |
| Prędkość maks. |
830 km/h (Tu-95MS) |
| Prędkość przelotowa |
700–750 km/h[1] |
| Pułap |
12 000 m |
| Zasięg |
11 600 km (Tu-95MS, bez tankowania w powietrzu) |
| Długotrwałość lotu |
bez tankowania w powietrzu – 14 godz. |
| Rozbieg |
2540 m |
| Dane operacyjne | |
| Uzbrojenie | |
| 15 000 kg bomb i pocisków kierowanych 2–6 działek 23 mm AM-23 lub 2 działka 23 mm GSz-23 w ogonie (Tu-95MS) | |
| Użytkownicy | |
| Rzuty | |
Tu-95 (ros. Ту-95, kod NATO Bear) – radziecki strategiczny samolot bombowy dalekiego zasięgu i rozpoznawczy z okresu zimnej wojny, opracowany w biurze konstrukcyjnym Tupolewa. Napędzany przez cztery silniki turbośmigłowe NK-12 ze śmigłami przeciwbieżnymi. Oblatany w 1952 roku, produkowany seryjnie w kilku wersjach od 1955 do 1969, po czym od 1980 do 1992 roku, w liczbie 261 egzemplarzy. Pozostaje w służbie lotnictwa ZSRR, a następnie Rosji od 1955 roku, przy czym od lat 80. w odmianie Tu-95MS. Pierwotnie skonstruowany do przenoszenia wolno spadających bomb, w tym jądrowych, od lat 60. używany jako nosiciel pocisków manewrujących, a także morski samolot rozpoznawczy. Stanowi podstawowe uzbrojenie rosyjskiego lotnictwa strategicznego. Pokrewny morski samolot patrolowy nosi oznaczenie Tu-142.
Historia powstania

Po rozpoczęciu zimnej wojny oraz opracowaniu przez ZSRR własnej bomby atomowej zaszła potrzeba skonstruowania międzykontynentalnego bombowca dalekiego zasięgu, który byłby w stanie osiągnąć terytorium USA, do czego nie był zdolny Tu-4 – kopia amerykańskiego Boeing B-29 Superfortress z II wojny światowej[2]. Wojna koreańska ostatecznie wykazała, że silniki tłokowe osiągnęły kres swoich możliwości technicznych[3]. Nowo powstały prototypowy Tu-85 konstrukcji Andrieja Tupolewa, napędzany czterema silnikami tłokowymi, był w stanie dolecieć do USA, ale miał zbyt słabe osiągi, w tym prędkość ok. 600 km/h[2]. Wobec tego przywódca ZSRR Józef Stalin polecił opracować nowocześniejszy samolot, wyznaczając termin jego do wejścia do służby do 1954 roku, kiedy liczono się z wybuchem nowej wojny światowej[2]. Równolegle w USA powstawał odrzutowy bombowiec strategiczny nowego pokolenia Boeing B-52 Stratofortress[2]. Jako pierwszy swój projekt międzykontynentalnego odrzutowego bombowca M-4 zaproponował w lutym 1951 roku Władimir Miasiszczew[3]. Nad nowymi samolotami pracował także Tupolew, popierany przez ministra lotnictwa Chruniczewa jako bardziej doświadczony i uznany konstruktor, lecz mimo zachęt, nie przedstawił kontrpropozycji, wyrażając wątpliwości co do możliwości skonstruowania odrzutowego bombowca o odpowiednim zasięgu, a przy tym zbiegło się to też w czasie z jego chorobą[3]. Postanowieniem z 24 marca 1951 roku władze ZSRR zleciły wobec tego skonstruowanie strategicznego bombowca Miasiszczewowi[3]. Dopiero wówczas, 2 kwietnia 1951 roku Tupolew zaproponował skonstruowanie bombowca dalekiego zasięgu o napędzie turbośmigłowym w osobistym liście do Stalina[4].
Pierwsze prace koncepcyjne nad nowym bombowcem rozpoczęły się w biurze Tupolewa jeszcze wiosną 1950 roku[2]. Początkowo rozważano różne układy konstrukcyjne, ze skrzydłami prostymi lub skośnymi oraz silnikami turboodrzutowymi (w liczbie od dwóch do ośmiu), turbośmigłowymi lub tłokowymi[2]. Tupolew preferował napęd turbośmigłowy, zdając sobie sprawę, że dostępne silniki odrzutowe zużywają dużo paliwa i przez to ograniczają zasięg samolotu[5]. Wariant z silnikami turbośmigłowymi miał najlepszy zasięg obliczeniowy: 13 000 km przy prędkości 800 km/h, pozwalający na dolot i powrót znad USA[2]. Samolot z czterema silnikami odrzutowymi AM-3 konstrukcji Mikulina, użytymi w bombowcu Tu-16, miał być szybszy (do 950 km/h), ale miał zasięg tylko 10 000 km[5][6]. Rozważano też napęd mieszany, z dwoma silnikami odrzutowym po bokach kadłuba: AM-3 albo AŁ-5 (konstrukcji Lulki) i czterema turbośmigłowymi TW-10 lub TW-4, ale go odrzucono[7]. Projekt nosił oznaczenie fabryczne: samolot „95”, a następnie w trakcie produkcji: „wyrób (izdielje) W” (ros. В)[8]. Równolegle prowadzono prace nad projektem bombowca odrzutowego Tupolewa „99”, ale je przerwano, gdyż maszyna z silnikami turbośmigłowymi okazała się udana[5].

11 lipca 1951 roku Rada Ministrów ZSRR poleciła Tupolewowi zbudowanie dwóch prototypów bombowca z preferowanym przez niego napędem turbośmigłowym, w wariantach z silnikami 2TW-2F i TW-12[5]. 15 lipca rozpoczęto prace nad projektem wstępnym i jednocześnie władze zdecydowały o produkcji seryjnej nieistniejącej jeszcze maszyny[9]. W sierpniu 1951 roku lotnictwo przedstawiło wymagania taktyczno-techniczne, w tym praktyczny zasięg 15 000 km i prędkość przelotową 820 km/h[9]. Projekt wstępny ukończono we wrześniu, a makietę samolotu zatwierdzono 31 października 1951 roku, po czym przystąpiono do opracowania dokumentacji projektowej i budowy prototypu[9][10]. Głównym konstruktorem samolotu w biurze Tupolewa OKB-156 był Nikołaj Bazienkow[11]. Samolot charakteryzował się smukłym kadłubem i gondolami silników o małym oporze aerodynamicznym oraz skośnym skrzydłem o skosie przy kadłubie 35°[9]. Przy konstrukcji kadłuba wykorzystano prace nad projektem Tu-85[11]. Główną różnicą układu konstrukcyjnego w stosunku do Tu-85 było zastosowanie skośnego skrzydła, dla osiągania większej prędkości, co zarazem dzięki przesunięciu punktów jego mocowania do przodu pozwoliło na zastosowanie jednej dużej komory bombowej, niedzielonej przez dźwigary skrzydła[6]. Równolegle z pierwszym prototypem zbudowano płatowiec do prób wytrzymałościowych w instytucie CAGI[12][a].
Prototyp „95/1” wykonał swój pierwszy lot 12 listopada 1952 roku (pilot A. Pierielot)[11][b]. Jako napęd posłużyły cztery silniki turbośmigłowe 2TW-2F, które w celu uzyskania odpowiedniej mocy stanowiły zdwojoną odmianę silnika TW-2F o mocy 6250 KM[5]. Silnik ten opracowany był w 1948 roku pod oznaczeniem „022” w biurze konstrukcyjnym Kuzniecowa przy zakładzie nr 2 pod Kujbyszewem z pomocą wywiezionych do ZSRR niemieckich konstruktorów, pod kierunkiem inż. Scheibe, w oparciu o niemiecki silnik turboodrzutowy Jumo 012[13]. Zdwojony silnik 2TW-2F, stanowiący dwa silniki obok siebie ze wspólnym reduktorem, był gotowy w 1951 roku[13]. Było to rozwiązanie przejściowe do czasu opracowania lepszego napędu, jaki miał otrzymać drugi prototyp[5]. Pojedyncze śmigła czterołopatowe dla uzyskania zakładanych osiągów musiałyby mieć średnicę ponad 7 metrów, wobec czego pod kierunkiem K. Żdanowa opracowano czterołopatowe śmigła przeciwbieżne AW-60 o i tak dużej średnicy 5,8 m[13][6]. Również śmigła powstały w biurze OKB-120 z pomocą inżynierów niemieckich[13]. Maszyna prototypowa rozbiła się jednak w siedemnastym locie 11 maja 1953 roku, z czterema osobami załogi, w tym Pierielotem, z powodu rozpadnięcia się reduktora silnika[14]. Projektowi zagroziło na skutek tego zamknięcie przez władze przemysłu lotniczego, lecz Tupolew zdołał przeforsować kontynuowanie prac w oparciu o zbudowany już przed końcem 1952 roku drugi prototyp, określany jako „dubler”; oczekujący na nowe silniki, których rozwój się opóźniał[14]. Jeszcze przed jego oblotem, postanowieniem Rady Ministrów ZSRR z 19 września 1953 roku samolot skierowano do produkcji w zakładzie nr 18 w Kujbyszewie[15].
Drugi ulepszony prototyp „95/2” dopiero w grudniu 1954 roku otrzymał silniki i wzbił się w powietrze 16 lutego 1955 roku[14]. Samolot napędzany był czterema silnikami TW-12 (później oznaczonymi NK-12), skonstruowanymi w biurze Kuzniecowa przez grupę inżynierów pod kierunkiem Austriaka Ferdinanda Brandnera, w czasie wojny konstruktora w zakładach Junkersa[6]. Dzięki dopracowaniu konstrukcji i zastosowaniu nowych materiałów, prototyp ten był ponadto nieco lżejszy (zredukowano przeciążenie w stosunku do projektu z 15% do 3%)[14]. Podczas prób miał on masę startową 167 200 kg[14]. Już 1 maja 1955 roku prototyp i jeden seryjny Tu-95 zademonstrowano na defiladzie pierwszomajowej[16]. 8 stycznia 1956 roku zakończono etap prób fabrycznych[17]. Dopiero 31 maja 1956 roku rozpoczęto badania państwowe prototypu i pierwszego samolotu (nr 5800101), prowadzone do sierpnia[17]. Planowanym oznaczeniem wojskowym, od inicjałów konstruktora, miało być Tu-20, ale ostatecznie zdecydowano nazwać samolot Tu-95, zgodnie z oznaczeniem fabrycznym[18]. Mimo to, nazwa Tu-20 funkcjonowała przez pewien czas w literaturze zachodniej[8][c]. W kodzie NATO samolot otrzymał oznaczenie Bear (niedźwiedź)[19].
Produkcja i wersje
Wersje bombowe

Pierwszym wariantem seryjnym był bombowiec Tu-95 z silnikami NK-12, o praktycznym zasięgu 12 100 km z ładunkiem 5000 kg bomb[20]. Pierwsze samoloty seryjne odpowiadały konstrukcją prototypowi[17]. Następnie w celu zwiększenia zapasu paliwa przedłużono kadłub o 2,72 m, a masa startowa wzrosła do 172 000 kg[17][20]. Pierwsze seryjne samoloty zbudowano już na początku 1955 roku[16][d]. Siedem samolotów, jeszcze nie odebranych przez wojsko, z pilotami zakładowymi, przeznaczono do udziału w święcie lotnictwa w Tuszynie w lipcu 1955 roku[16][e]. W latach 1955–58 wyprodukowano ich ogółem 31 sztuk[20]. Formalnie samolot Tu-95 został przyjęty na uzbrojenie lotnictwa dopiero 26 września 1957 roku, ale z danymi odpowiadającymi wersji Tu-95M[15]. Słabym elementem wczesnych samolotów były silniki NK-12, które początkowo były zawodne i osiągały moc startową 12 500 KM[21], a realnie ok. 9000 KM[6]. Miały też niski resurs 50, a potem 100 godzin[14]. W latach 70. samoloty poddawano modernizacji, stosując nowe silniki NK-12M i NK-12MW[20]. Według części literatury, samoloty przystosowane do przenoszenia bomb atomowych, z ogrzewaną komorą bombową, izolacją azbestową instalacji elektrycznej, specjalną aparaturą i zasłonkami szyb od blasku wybuchu, nosiły oficjalnie oznaczenie Tu-95A[20]. Faktycznie jednak wszystkie seryjne bombowce miały te modyfikacje, a oznaczenie Tu-95A(MA)stosowano jedynie dla samolotów wykorzystywanych przez specjalną eskadrę przeznaczoną do badania problematyki użycia bomb atomowych na poligonach, z dodatkową aparaturą pomiarową[20][22].
Jeden samolot przebudowano na przełomie 1956/1957 roku na prototyp wersji zmodernizowanej Tu-95M, z mocniejszymi silnikami NK-12M o mocy startowej 15 000 KM[23][f]. Pozwoliły one na zwiększenie masy startowej do 182 200 kg, w tym powiększenie z 80 do 90 ton zapasu paliwa[15]. Przełożyło się to na zwiększenie zasięgu praktycznego z 12 100 do 13 200 km z ładunkiem 6000 kg, a dzięki nowym śmigłom wzrosła też prędkość[24]. W służbie osiągano zasięg lotu rzędu 14–17 000 km[24]. Dzięki drobniejszym zmianom konstrukcyjnym polepszyła się też stateczność samolotu[24]. Równolegle z badaniami fabrycznymi prototypu, ukończonymi 26 października, samoloty tej wersji produkowano już od połowy 1957 roku i do końca roku oddano ich 11[23]. Do 1958 roku powstało ogółem 19 seryjnych samolotów tej wersji[25]. W listopadzie 1958 roku ukończono próby kontrolne Tu-95M, które wykazały, że osiągi są nieco niższe od zadanych (m.in. pułap praktyczny wynosił 12 km zamiast 13–14 km), ale zasięg maksymalny 16 100 km jest lepszy od modelu bazowego i bombowców Miasiszczewa, wobec tego samolot został zaakceptowany[26]. Analogicznie do poprzednika, egzemplarze używane na poligonach do zrzutu bomb atomowych miały oznaczenie Tu-95MA[22]. Tupolew proponował dalsze rozwinięcie samolotu, o zasięgu 20 tys. km, ale już w 1957 roku władze uznały bombowce klasyczne za nieperspektywiczne[26]. W latach 80. część przestarzałych samolotów obu wersji bombowych przekształcono w nieuzbrojone szkolno-treningowe Tu-95U (ros. Ту-95У, od uczebnyj – szkolny)[27]. Zaślepiano w nich komorę bombową, co zmniejszało deformacje kadłuba w locie[28]. Wersje bombowe w kodzie NATO nosiły oznaczenie Bear-A[29].
Nosiciele pocisków
Rodzina Tu-95K

Już w latach 50. zdano sobie sprawę, że – z uwagi na rozwój rakiet przeciwlotniczych i myśliwców przechwytujących – klasyczne bombowce, operujące na dużym pułapie, będą miały małe szanse dotarcia do celu. Jednym z rozwiązań stało się wykorzystanie ich do odpalania pocisków kierowanych z większej odległości, co zarazem umożliwiało także zwalczanie ważnych celów morskich[30]. 11 marca 1954 roku Rada Ministrów ZSRR nakazała prace nad systemem Komieta-20 (pol. kometa), z odrzutowym pociskiem skrzydlatym Ch-20 (ros. Х-20, ówcześnie klasyfikowanym jako samolot-pocisk) z głowicą termojądrową – przy czym indeks pochodził od pierwotnego przewidywanego oznaczenia nosiciela Tu-20[31]. Powstał wówczas wariant Tu-95K, przenoszący pod kadłubem jeden pocisk Ch-20, częściowo tylko zagłębiony w komorze bombowej z uwagi na jego rozmiary[31]. Dwa prototypy przebudowano w 1955 roku z bombowców[31]. Zlikwidowano oszklenie nosa, zastępując je radarem JaD (ЯД) pod osłoną dielektryczną, wykrywającym cel na odległość do 450 km, z anteną naprowadzania pocisku w górnej części obudowy[32]. Samolot też „odchudzono” ze zbędnego wyposażenia dla zmniejszenia masy[31]. Zasięg samolotu wynosił 13 400 km, z odpaleniem pocisku w połowie trasy[32]. Pierwsze próby prowadzono od 1956 roku z podwieszanym samolotem doświadczalnym SM-20 na bazie MiG-19, a dopiero od 1958 roku z pociskiem Ch-20[31]. Produkcję samolotów seryjnych rozpoczęto w 1958, a zakończono w 1962 roku[33]. Finalnie do produkcji skierowano pocisk w zmodernizowanej wersji z ulepszoną głowicą Ch-20M[33]. 9 września 1960 roku samolot Tu-95K oficjalnie przyjęto na uzbrojenie, w składzie kompleksu rakietowego, który razem z pociskiem i aparaturą otrzymał oznaczenie: Tu-95K-20 (od Komieta-20)[34][31]. W kodzie NATO otrzymały oznaczenie Bear-B[35]. Wyprodukowano 48 samolotów tej wersji[34].

W celu zwiększenia zasięgu, zdecydowano wyposażyć samoloty w system tankowania w locie Konus, opracowany przez biuro Miasiszczewa[36]. Pierwszy samolot zmodyfikowano w 1961 roku, nadając mu oznaczenie Tu-95KD (od dalnost’ – odległość)[36]. Próby tankowania ze zmodyfikowanych do tej roli bombowców M-4-2 miały miejsce od października 1961 roku[36]. Samolot mógł przyjąć do 50 ton paliwa[36]. Z jednym tankowaniem samolot miał promień działania 8300 km, a z dwoma 9300 km, wobec 6700 km dla Tu-95K[37]. Do tego standardu doprowadzono od 1962 roku większość Tu-95K[37][36]. Starsze samoloty bez systemu tankowania w locie przebudowano natomiast później na szkolne Tu-95KU[38]. Wyposażenie samolotów było również w latach 60. stopniowo modernizowane, w tym zasięg stacji JaD sięgnął 600–660 km i samoloty otrzymywały radar meteorologiczny Tucza[39]. Seryjnym wariantem nosiciela pocisków Ch-20 wyposażonym w system tankowania w locie był zmodernizowany Tu-95KM z 1962 roku, który otrzymał także nowsze wyposażenie radiotechniczne[37][40][g]. W kodzie NATO nosiły oznaczenie Bear-C[35]. Wyprodukowano 23 samoloty tej wersji[40]. Samoloty rodziny Tu-95K produkowano do 1965 roku[35].

Większość Tu-95KD i KM następnie w latach 80. dostosowano do przenoszenia rakietowych pocisków manewrujących Ch-22M, pod oznaczeniem Tu-95K-22[41]. Przerobiony prototyp został oblatany w październiku 1975 roku[42]. Rozwój kompleksu jednak opóźniał się i pierwsze odpalenia pocisków miały miejsce dopiero w 1981 roku[41][h]. Pociski te były mniejsze od Ch-20, lecz szybsze i o większym pułapie lotu[42]. Samoloty mogły przenosić pocisk pod kadłubem, częściowo schowany w komorze bombowej (skróconej z 14,6 m do 12 m), oraz dwa dalsze na pylonach pod przykadłubowymi częściami skrzydeł[42]. Otrzymywały one radar PNA-B i nowe wyposażenie walki radioelektronicznej: stację zakłóceń Siren’ w wystającej osłonie w nosie kadłuba i Riezieda w ogonie, zamiast tylnej wieżyczki[43]. Uzbrojenie strzeleckie demontowano, z wyjątkiem wieżyczki podkadłubowej[42]. Przebudowano w ten sposób 65 samolotów[41][i]. Samoloty dostosowane do pocisków Ch-22 otrzymały w kodzie NATO oznaczenie Bear-G[44].
W 1976 roku jeden bombowiec Tu-95M zmodyfikowano pod oznaczeniem Tu-95M-5 do przenoszenia pod kadłubem pocisku skrzydlatego KSR-5 (kompleks rakietowy Tu-95-26), z zachowaniem możliwości przenoszenia bomb, ale program przebudowy tych samolotów ostatecznie zarzucono z uwagi na ich zużycie[34][45]. Zmodyfikowany prototyp, pod oznaczeniem zmienionym na Tu-95M-55, został w 1977 użyty do rozwoju wersji MS z pociskami Ch-55[46]. Pod koniec lat 50. prowadzono także prace nad dostosowaniem Tu-95K do przenoszenia pod skrzydłami czterech pocisków przeciwokrętowych K-10S (kompleks Tu-95K-10), lecz zrezygnowano z tego z uwagi na konieczność daleko idącej przebudowy[43][47].
Nowa generacja – Tu-95MS


Ostatni wariant nosiciela rakiet Tu-95MS powstał po kilkunastoletniej przerwie, gdy w latach 70. przystąpiono do prac nad perspektywicznym naddźwiękowym bombowcem Tu-160 i przewidzianymi dla niego małogabarytowymi pociskami manewrującymi Ch-55[48]. Jako prostszy i szybciej dostępny nosiciel Ch-55 został przewidziany wariant Tu-95. Z uwagi na przerwanie rozwoju rodziny Tu-95, nowy wariant oparto na konstrukcji rozwijanego nadal morskiego samolotu patrolowego Tu-142M, wywodzącego się z Tu-95. Początkowo też przewidywano dla nowego bombowca oznaczenie Tu-142MS, lecz ostatecznie nazwano go Tu-95MS[48]. Charakteryzował się on przede wszystkim nowym płatem o większej powierzchni (dłuższej cięciwie i mniejszej grubości względnej) i innymi unowocześnieniami konstrukcji[46][48]. Lepszy profil skrzydła pozwolił na zwiększenie doskonałości aerodynamicznej płatowca (wynoszącej 18,3)[49]. Skrzydła miały też ulepszoną konstrukcję kesonową z integralnymi zbiornikami paliwa[46]. W stosunku do Tu-142 skrócono przód kadłuba (uprzednio wydłużony)[50]. Zastosowano też stery wysokości o większej powierzchni z samolotu pasażerskiego Tu-114[49]. Pod nosem samolotu umieszczono radar, w innej krótszej obudowie niż Tu-95K[50]. Samolot posiadał także sondę do tankowania w locie[48]. Napędzały go silniki NK-12MP o maksymalnej mocy startowej 15 000 KM[48]. Załogę zmniejszono do 7 osób, a uzbrojenie obronne zredukowano do stanowiska ogonowego, zamienionego w toku produkcji na nowe z dwoma działkami GSz-23Ł, o ponaddwukrotnie większej szybkostrzelności[49][51]. Samolot otrzymał nowe wyposażenie radioelektroniczne, w tym pokładowy kompleks walki elektronicznej[51].
Prototyp Tu-95MS przebudowano z Tu-42M[49]. Wzleciał on 18 listopada 1979 roku, a w kolejnym roku samolot skierowano do produkcji seryjnej w zakładzie produkującym Tu-142 w Taganrogu[52]. W kodzie NATO nosił oznaczenie Bear-H[50]. Formalnie wersja ta została przyjęta do służby w 1983 roku[52]. Po wyprodukowaniu 12 samolotów, z uwagi na ograniczone moce produkcyjne zakładów produkujących także samoloty przeciwpodwodne, produkcję przeniesiono z powrotem do Kujbyszewa (gdzie zastąpiły pasażerskie Tu-154)[51][52]. W odmianie Tu-95MS-6 wyposażono go tylko w katapultową bębnową wyrzutnię dla sześciu pocisków Ch-55 w komorze bombowej, a w Tu-95MS-16 nadto przewidziano możliwość podwieszania dalszych 10 pocisków na pylonach pod skrzydłami[52]. Ujemną cechą wersji z ładunkiem 16 pocisków (o masie 20,8 ton) było znaczne zmniejszenie zasięgu, do ok. 6500 km (bez tankowania)[53]. Wyprodukowano 31 samolotów pierwszej i 57 samolotów drugiej odmiany[49]. Produkcję samolotu zakończono ostatecznie decyzją prezydenta Jelcyna w 1992 roku[54]. W latach 90. zgodnie z postanowieniami układu rozbrojeniowego SALT II zdemontowano pylony podskrzydłowe, likwidując odrębny wariant Tu-95MS-16[49][55]. Po 2010 roku Tu-95MS zostały przystosowane do przenoszenia ośmiu pocisków Ch-101/102, tylko na czterech podwieszeniach zewnętrznych, z uwagi na większą długość pocisków[56]. W tym celu wyprodukowano dla nich nowe pylony podskrzydłowe w zakładach Berijew w Taganrogu[57].
23 grudnia 2009 roku Ministerstwo Obrony Rosji zleciło zakładom Tupolewa modernizację samolotów Tu-95MS do wersji Tu-95MSM, z nową awioniką, w tym radarem Nowiełła-021[58]. Pierwszy zmodernizowany samolot, z częściowo tylko nowym wyposażeniem, skierowano do prób w 2011 roku[56]. Program modernizacji jednak przeciągnął się, a w jego trakcie zakres został poszerzony. 22 sierpnia 2020 roku dokonano oblotu samolotu zmodernizowanego do wersji Tu-95MSM o numerze RF-94121 Samara[59]. Zmodernizowany samolot Tu-95MSM wyposażony został w nową awionikę, radar i systemy sterowania, systemy obrony przeciwlotniczej, silniki NK-12MPM, śmigła AW-60T, które obniżają wibracje i zużycie paliwa[60]. Otrzymał także nowe systemy kierowania uzbrojeniem[59].
Wersje rozpoznawcze i morskie
Tu-95MR
W latach 60. cztery samoloty Tu-95M przebudowano na samoloty rozpoznania strategicznego Tu-95MR (Ту-95МР), początkowo oznaczone Tu-95MR-2[61]. W komorze bombowej zamontowano bogaty zestaw aparatów fotograficznych, a w części ogonowej aparaturę rozpoznania radiotechnicznego Wisznia i Romb-4 z antenami pod owiewkami[62][61]. Otrzymały one nowszą stację radiolokacyjną Rubin-1D pod kadłubem (z nieco powiększoną owiewką anteny), a trzy z nich wyróżniały się sondą do tankowania w powietrzu nad nosem kadłuba[27]. Poszczególne samoloty różniły się nieco od siebie, na niektórych stosowano nowszą aparaturę rozpoznawczą (SRS-6 Romb-4A i SRS-7 Romb-4B w ogonie i SRS-1 w nosie), a w późniejszych latach wyposażenie dalej modernizowano[61]. Prototyp przebudowano w 1962 roku, pozostałe trzy do końca dekady[61]. Używane były przez Siły Powietrzne od 1964 roku, głównie nad oceanami[61]. Samoloty te służyły do połowy lat 80, po czym przebudowano je na szkolne[62]. W kodzie NATO nosiły oznaczenie Bear-E[29].
Tu-95RC

Liczną wersją był samolot rozpoznania morskiego i wskazywania celów Tu-95RC (Ту-95РЦ, razwiedczyk-celeukazatiel)[63]. Prototyp przebudowano w 1962 roku z Tu-95M, po czym po długim okresie testów został przyjęty na uzbrojenie 30 maja 1966 roku[27][j]. W międzyczasie samolot skierowano do produkcji i między 1963 a 1969 rokiem wyprodukowano 52 maszyny[27]. Zewnętrznie wyróżniał się dużą kroplową osłoną anteny radaru Uspiech pod komorą bombową i mniejszą osłoną anteny retranslacyjnej w „brodzie” samolotu, a także wrzecionowatymi antenami systemu Arfa do odbioru sygnałów z okrętu na końcach statecznika poziomego[62][61]. Służył do wykrywania celów morskich i przekazywania sygnałów naprowadzania dla pocisków przeciwokrętowych wystrzeliwanych z okrętów podwodnych, w celu zwiększenia ich zasięgu[61]. Wyposażony był w radar o zasięgu wykrywania do 350 km dla celów wielkości krążownika, którego wskazania były dzięki aparaturze Uspiech-A w komorze bombowej transmitowane bezpośrednio na własne okręty, na odległość do 415 km[27][64]. Mogły służyć do naprowadzania pocisków P-6, później P-500 Bazalt i 3M80 Moskit[63]. Seryjne samoloty wyposażono też w aparaturę rozpoznania radiotechnicznego Wisznia i Romb-4 z antenami pod owiewkami w tylnej części kadłuba, jak wersja MR, a w toku produkcji również w sondę do tankowania w powietrzu[27]. W toku służby wyposażenie radioelektroniczne było modernizowane[63]. W kodzie NATO nosiły oznaczenie Bear-D[35].
Projekt samolotu zwalczania okrętów podwodnych Tu-95PŁO nie był zrealizowany, lecz na bazie Tu-95 następnie skonstruowano morski samolot patrolowy, który był dalej rozwijany pod nowym oznaczeniem: Tu-142[27]. Prototyp Tu-142 oblatano w 1968 roku, już po zakończeniu produkcji Tu-95[65].
Lista wersji
Wersje i modyfikacje seryjne
Opisane szerzej w tekście głównym. W nawiasie oznaczenie cyrylicą, oznaczenie produkcyjne (wyrób), oznaczenie NATO:
- Tu-95 (Ту-95, W, Bear-A) – bazowa wersja bombowca, wyprodukowano 31 w latach 1955–58, później modernizowane[20][29].
- Tu-95A (Ту-95А) – bazowa wersja bombowca używana do zrzutu bomb atomowych na poligonach[20].
- Tu-95M (Ту-95М, WM, Bear-A) – zmodernizowana wersja bombowca z silnikami NK-12M, wyprodukowano 19 w latach 1957–58[27][29].
- Tu-95MA (Ту-95МA) – zmodernizowana wersja bombowca używana do zrzutu bomb atomowych na poligonach[27].
- Tu-95K (Ту-95К, WK, Bear-B) – nosiciel pocisku Ch-20M (kompleks Tu-95K-20), wyprodukowano 48 w latach 1958–62 plus dwa przebudowane z Tu-95M[35][33][34].
- Tu-95KD (Ту-95КД, WKD, Bear-B) – samoloty Tu-95K modernizowane od 1960 roku z systemem tankowania w locie[35][34][37].
- Tu-95KM (Ту-95КМ, WKM, Bear-C) – zmodernizowany nosiciel pocisku Ch-20M, wyprodukowano 23 samoloty do 1965 roku[40][35].
- Tu-95K-22 (Ту-95К-22, WK-22, Bear-G) – samoloty Tu-95KD/KM modernizowane w latach 80. do przenoszenia pocisków Ch-22, przebudowano 65 samolotów[41][44].
- Tu-95KU (Ту-95КУ) – Tu-95K przebudowane na samoloty szkolno-treningowe[34]
- Tu-95MS (Ту-95МС, WP-021, Bear-H) – nosiciel pocisków Ch-55 o unowocześnionej konstrukcji, wyprodukowano 88 w latach 1981–92 (31 Tu-95MS-6, 57 Tu-95MS-16)[50][54][66].
- Tu-95MSM (Ту-95МСМ) – samoloty Tu-95MS modernizowane od 2020 roku[59].
- Tu-95MR (Ту-95МР, WR, Bear-E) – samolot rozpoznania strategicznego, 4 przebudowane z Tu-95M od 1962 roku[27][29].
- Tu-95RC (Ту-95РЦ, WC, Bear-D) – samolot rozpoznania morskiego i wskazywania celów, wyprodukowano 52 w latach 1963–1969[27][35].
- Tu-95U (Ту-95У, WU) – bombowce Tu-95/95M przebudowane w latach 80. na szkolno-treningowe[27].
Ogółem wyprodukowano 261 seryjnych samolotów rodziny Tu-95[67].
Wersje prototypowe i doświadczalne

- Tu-95W (Ту-95В) lub Tu-95-202 – jeden egzemplarz Tu-95 przystosowany do zrzutu supermocnej bomby termojądrowej „202” o masie 24,8 t[20]. Rozmiary bomby nie pozwalały na zamknięcie komory bombowej[68]. Zwiększenie udźwigu spowodowało jednak znaczne zmniejszenie zasięgu samolotu[20]. Został on użyty do zrzutu ćwiczebnego tej bomby 30 października 1961 roku, a następnie był używany do szkolenia[20].
- Tu-95M-5 (Ту-95М-5) – Tu-95M zmodyfikowany do przenoszenia pocisku skrzydlatego KSR-5, prototyp przebudowano w 1976 z Tu-95M, następnie przebudowany na Tu-95M-55 z pociskami Ch-55[34][45].
- Tu-95MA (Ту-95МА – drugi o takim oznaczeniu) – nosiciel hipersonicznej rakiety Mietieorit-A. Zbudowano prototyp na bazie Tu-95M, testowany w 1984 roku, lecz prace przerwano[69].
- Tu-95MRC (Ту-95МРЦ) – samolot rozpoznania morskiego i wskazywania celów na bazie Tu-95MS z systemem Uspiech-1AM, następca Tu-95RC. Zbudowano prototyp, prace przerwano na początku lat 90[52].
- Tu-95N (Ту-95Н) – jeden egzemplarz Tu-95 przystosowany do roli nosiciela naddźwiękowego bombowca RS z silnikami strumieniowymi konstrukcji P. Cybina w II połowie lat 50; faktycznie nie użyty do tego celu w związku z przerwaniem prac w 1958 roku (zachowany jako eksponat)[70][47].
- Tu-95ŁŁ (Ту-95ЛЛ) – prototyp „95/2” przebudowany w 1957 roku na latające laboratorium do prób silników, w tym odrzutowego NK-6 dla bombowca Tu-22, montowanego na wysuwanej ramie w komorze bombowej[70][71].

- Tu-95ŁAŁ (Ту-95ЛАЛ) – jeden egzemplarz Tu-95 przebudowany w latach 60. na latające laboratorium do prób w locie reaktora atomowego w celu badań perspektywicznego napędu atomowego[72].
- Tu-96DT (Ту-95ДТ) (tylko projekt) – niezrealizowany wariant transportowo-desantowy[61].
- Tu-96 – rozwinięcie Tu-95, wysokościowy bombowiec ze skrzydłem o powiększonej powierzchni (316,6 m²) i nowymi silnikami TW-16 (NK-16) o mocy 12 500 KM, z 1955 roku[19][70]. Silniki te nie zostały jednak dopracowane i prototyp badano z silnikami TW-12, nie uzyskując większego pułapu od Tu-95 (zakładano 17 km), po czym program w 1956 roku skasowano[19].
- Tu-116 lub Tu-114D – dwa Tu-95 przebudowane w 1957 i 1958 roku na samoloty dyspozycyjne dla kierownictwa państwa, zabierające 24 pasażerów[70]. Jeden z nich latał w barwach cywilnych Aerofłotu. Ostatecznie nie były wykorzystywane jako rządowe, ale dla wyższych dowódców Lotnictwa Dalekiego Zasięgu, eksploatowane do 1991 roku[70].
Służba
ZSRR

Do końca 1955 roku wojsko odebrało pierwsze cztery bombowce Tu-95[73]. W tym samym roku sformowano pierwszy mający je eksploatować 409 pułk ciężkich bombowców (skrót: 409 TBAP, 409-й ТБАП) Lotnictwa Dalekiego Zasięgu (Dalna Awiacyja) w Uzynie pod Kijowem[8]. W odróżnieniu od wcześniejszych bombowców i M-4, nie otrzymywały ich istniejące przeformowane pułki, a nowo tworzone, do których przenoszono najbardziej doświadczonych lotników, przede wszystkim z pułków latających na Tu-16[8]. Pierwsze samoloty trafiły do Lotnictwa Dalekiego Zasięgu w marcu 1956 roku[73], przed formalnym przyjęciem Tu-95 na uzbrojenie (26 września 1957)[8][k]. W 1956 roku lotnicy tego pułku zaprezentowali samoloty na defiladzie z okazji dnia lotnictwa[8]. W 1956 roku sformowano w Uzynie także drugi 1006 pułk, a oba utworzyły 107 Dywizję Ciężkich Bombowców (107 TBAD) pod dowództwem generała majora Mołodczego[73]. Jej podstawowym kierunkiem operacyjnym była daleka północ i biegun północny[8]. W 1957 roku sformowano pułki 1023 i 1226 w Dołoni pod Semipałatyńskiem (obecnie w Kazachstanie)[73][74]. Zasadniczym kierunkiem operacyjnym pułków z Semipałatyńska, tworzących 79 Dywizję, był południowy i południowo-wschodni (bazy USA w Azji, a później także Chiny)[25]. Początkowo problemem były niskie resursy silników TW-12 i śmigieł oraz niska niezawodność silników, a brak systemu automatycznego ustawiania łopat śmigła w chorągiewkę stwarzał ryzyko katastrof przy awarii silnika[73]. Do początku lat 60. na Tu-95/95M latało pięć pułków, a bazowały także w Mozdoku (Północna Osetia), Engelsie (Rosja) i Ukraince[73]. Przeznaczeniem samolotów były międzykontynentalne ataki bombami atomowymi i wodorowymi w promieniu 7000–7500 km, z dużej wysokości (do 13 km), w dowolnych warunkach atmosferycznych[75]. W czasie pokoju, załogi zajmowały się patrolami nad wodami międzynarodowymi, w pobliże granic USA[73]. W odróżnieniu jednak od praktyki amerykańskiej – dyżurów bojowych w powietrzu z uzbrojeniem, uzbrojenie atomowe nie było normalnie przenoszone, poza celami ćwiczebnymi[25]. Jedynie na ogół klucz samolotów dyżurował w pułkach na stanowiskach do podwieszania bomb wodorowych; które początkowo, z uwagi na duże rozmiary, musiały być podwieszane ze specjalnych rowów pod samolotem[25]. Transport bomb ze schronów i podwieszenie zajmowały przy tym co najmniej dwie godziny[25]. Tylko w czasie kryzysu kubańskiego (październik 1962 roku) samoloty dyżurowały na lotniskach z podwieszonymi bombami[25]. Podczas służby w ZSRR bombowce strategiczne nie miały okazji zostać wykorzystane bojowo, jedynie używano ich do zrzucania bomb atomowych na poligonach[75]. Oprócz pułków liniowych, samoloty oznaczane Tu-95A/MA wykorzystywane były przez eskadrę specjalną przeznaczoną do badania bomb atomowych na poligonach – przy czym dla uniknięcia nadmiernego obciążenia tych samych maszyn, stosowano do tego celu rotacyjnie różne samoloty z jednostek[22]. Po mocniejszych wybuchach zachodziła czasem konieczność wymiany części blach poszycia[22]. Zazwyczaj jeden samolot zrzucał bombę, lecz towarzyszyły mu inne, dla zaznajomienia załóg[75]. Między innymi w 1960 roku zrzucono na poligonie Sarycz-Sagan bombę o mocy 20 Mt[22]. 19 czerwca 1959 roku dla sprawdzenia możliwości samolotu i przebicia rekordu amerykańskiego B-52 (14 500 km), Tu-95 odbył lot z ładunkiem na poligon o długości 17 500 km w obie strony w czasie 12 h 15’, ze średnią prędkością 807,66 km/h (drugi samolot z pary przeleciał 16 950 km), ale nie zostało to zarejestrowane jako oficjalny rekord[73]. Nowy model B-52G miał jednak większą długotrwałość lotu, a przy czym rosyjscy autorzy wskazują, że Tu-95 dysponował gorszą ergonomią i warunkami pracy i odpoczynku załogi[76]. W ramach ćwiczeń rozśrodkowywania lotnictwa strategicznego na lotniska polowe, pod koniec lat 50. dwa Tu-95M wylądowały na lodowym lądowisku na zamarzniętym Morzu Łaptiewów[73].

W latach 60, wraz z rozwojem rakiet międzykontynentalnych, główna rola bombowców uległa zmianie i stało się nią bombardowanie konwencjonalne baz wojskowych, portów, zgrupowań wojska i podobnych celów[77]. Samolot mógł przenosić do 12 ton bomb, w tym 9-tonowe i 5-tonowe, ale normalny ładunek był mniejszy; zwłaszcza w przypadku bomb średnich wagomiarów w komorze bombowej można było podwieszać tylko sześć bomb 250 kg lub cztery 500 kg (ładunek 1,5–2 ton)[68]. Obok bomb klasycznych wprowadzono wówczas także uzbrojenie morskie (miny i torpedy lotnicze)[77]. Nieliczne Tu-95M, pod wpływem amerykańskich bombardowań Wietnamu, zostały na przełomie lat 60/70. dostosowane do przenoszenia 45 bomb 250 kg (11 ton)[28]. Z nietypowych zadań, 5 stycznia 1961 roku Rada Ministrów ZSRR nakazała użycie samolotów Tu-95 do zrzutów zaopatrzenia i broni dla stronników Lumumby podczas wojny domowej w Kongu, ale nie doszło do etapu praktycznej realizacji tego zadania przed zabójstwem tego polityka[73]. Od połowy lat 60. wyposażenie bombowców Tu-95M modernizowano, między innymi montowano nowsze stacje radiolokacyjne Rubin-1D[28]. W tym czasie Tu-95 były już dopracowane i wykazywały się sporą niezawodnością, a wypadki zdarzały się głównie z winy załóg lub obsługi[78]. W połowie lat 70. na skutek wypadków i przebudowy na inne wersje pozostały 33 bombowce[28]. W latach 80. rozpoczęto ich przekształcanie w samoloty szkolno-treningowe Tu-95U dla załóg nosicieli rakiet[28]. 409 pułk używał obu modeli bombowców do 1985 roku[75]. W związku z utratą wartości bojowej klasycznych bombowców strategicznych w latach 80. część przebudowano na szkolne Tu-95U, a po rozpadzie ZSRR na początku lat 90. pozostałe wycofano[74].


Od sierpnia 1959 roku na uzbrojenie zaczęły wchodzić nosiciele rakiet Tu-95K, poczynając od 1006 pułku w Uzynie[33]. Do 1962 roku otrzymał je też 1226 i 409 pułk[33]. W 1961 roku aż 16 samolotów, z pociskami Ch-20M pomalowanymi specjalnie na czerwono, zostało zademonstrowanych pierwszy raz publicznie podczas defilady z okazji rocznicy rewolucji październikowej[33][35]. Wadą Ch-20M był skomplikowany proces powieszania oraz niska celność, zwłaszcza przeciw celom morskim, częściowo tylko kompensowana dużą mocą głowicy termojądrowej[36]. Dopiero po dopracowaniu w toku eksploatacji udało się uzyskać celność w kwadracie 8×8 km[38]. Pociski Ch-20M były w efekcie przeznaczone tylko do niszczenia celów powierzchniowych (względnie dużych grup okrętów)[36]. Dzięki mocnym radarom, nosiciele rakiet służyły też w czasie pokoju do lotów rozpoznawczych i wykrywania grup okrętów NATO[39]. Część samolotów została wyposażona w specjalne zasobniki filtracyjne do pełnienia roli samolotów rozpoznania radiacyjnego (dla kontroli skażenia po własnych i zagranicznych próbach atomowych)[40][l]. Były one używane do lotów rozpoznawczych, zwłaszcza w rejonie krajów Azji rozwijających własne programy atomowe[40]. Kompleks Tu-95K-20 z pociskami Ch-20M przetrwał w służbie do początku lat 80[38]. W tym czasie zaczęły wchodzić na wyposażenie zmodernizowane samoloty kompleksu Tu-95K-22 z pociskami Ch-22M (oficjalnie przyjęte na uzbrojenie dopiero w 1987 roku)[41]. Ich podstawowym przeznaczeniem stało się zwalczanie amerykańskich grup lotniskowcowych, we współpracy z rozpoznawczymi Tu-95MR[79]. W 1991 roku było ich 63, lecz rok później już tylko 23[45]. Samoloty Tu-95KM z pociskami Ch-22M pozostały na uzbrojeniu lotnictwa Rosji na Dalekim Wschodzie w 40. i 79. pułkach bombowców ciężkich w Ukraince w obwodzie amurskim jeszcze przez pewien czas po rozpadzie ZSRR i zostały wycofane w drugiej połowie lat 90[80]. Od 1982 roku zaczęły wchodzić na uzbrojenie samoloty ostatniej wersji Tu-95MS, poczynając od 1023 pułku ciężkich bombowców[80][m]. Dopiero w 1984 roku odbyły one pierwsze strzelania ćwiczebne[81]. W 1991 roku były one na wyposażeniu w 1006 pułku w Uzynie na Ukrainie, 182 gwardyjskim pułku w Mozdoku i 1023 i 1226 pułku w Dołoni koło Semipałatyńska[74]. Po rozpadzie ZSRR baza w Uzynie znalazła się pod władzą Ukrainy, a baza w Dołoni – w Kazachstanie[82]. Na skutek tego, Ukraina przejęła 23 samoloty, a Kazachstan 40[54].


Samoloty rozpoznania morskiego Tu-95RC wchodziły od połowy lat 60. w skład lotnictwa marynarki wojennej ZSRR[63]. Latały między innymi nad Morzem Śródziemnym, Oceanem Indyjskim i Oceanem Spokojnym[35]. Często towarzyszyły ćwiczeniom flot NATO, będąc dzięki temu najlepiej znanymi na zachodzie samolotami rodziny Tu-95 (nazywanym „wschodnim ekspresem”)[79]. Oprócz lotnisk w ZSRR, operowały również z Gwinei Równikowej (od 1973), Angoli (1977), Libii, Etiopii i Wietnamu[63]. Od 1970 roku periodycznie, a w latach 80. na stałe stacjonowały także na Kubie, w pobliżu wschodniego wybrzeża USA[63]. W latach 80. doszło do przynajmniej dwóch incydentów naruszenia przez nie wód terytorialnych USA, natomiast częściej latały nad bazą amerykańską w Guantánamo[63]. W 1991 roku pozostawało w służbie 37 Tu-95RC[63]. Po rozpadzie ZSRR i spadku finansowania oraz degradacji technicznej jego floty samoloty te stały się zbędne. W efekcie również były masowo kasowane na początku lat 90[74].
Samoloty Tu-95 uznawane były za udaną konstrukcję i odznaczyły się sporą niezawodnością[79]. Z wyłączeniem najnowszej wersji Tu-95MS utracono do lat 90. w wypadkach 20 samolotów seryjnych i dwa fabryczne, w tym 9 Tu-95RC i 11 samolotów Lotnictwa Dalekiego Zasięgu[75]. Średnio awarie Tu-95 zdarzały się ok. 3 razy rzadziej od bombowców rodziny M-4/3M[79]. Tu-95 pozostał jedynym o skośnych skrzydłach i napędzie turośmigłowym na świecie[6]. Ujemną cechą przyjętego układu z silnikami turbośmigłowymi i dużymi śmigłami okazała się duża skuteczna powierzchnia odbicia, ułatwiająca wykrycie przez radar z dużej odległości[64]. Konstrukcja okazała się długowieczna, z powodu największego wśród samolotów radzieckich zasięgu, ale także braku następców – dopiero pod koniec lat 80. rozpoczęto małoseryjną produkcję nowocześniejszego ponaddźwiękowego bombowca Tu-160, który jednak pozostał samolotem nielicznym[83].
Rosja



Po rozpadzie ZSRR, mniejsza część samolotów najbardziej wartościowej odmiany strategicznej Tu-95MS znalazła się na terenie Rosji[54]. Na mocy porozumień międzyrządowych, Rosja przejęła jednak stosunkowo szybko samoloty z Kazachstanu, wymieniając je na samoloty lotnictwa taktycznego[82]. Dłużej trwały pertraktacje z Ukrainą, której te samoloty były również zbędne po wyzbyciu się broni atomowej, i w kwietniu 1998 roku nawet zdecydowano o ich zniszczeniu[54]. Ostatecznie jednak część została przekazana Rosji[82]. W latach 90, w obliczu kryzysu ekonomicznego, samoloty rosyjskie latały tylko do 70 godzin rocznie, mimo to udało się zachować zdolność bojową załóg, co potwierdzono podczas ćwiczeń Woschod-93[54]. Pod koniec lat 90. Rosja miała ok. 69 Tu-95MS, w składzie oddziałów 37. Armii Powietrznej Strategicznego Przeznaczenia, z główną bazą w Engelsie[84].
W 2012 roku rosyjskie Lotnictwo Dalekiego Zasięgu miało 58 bombowców Tu-95MS[58]. Stanowił on przez to podstawowe uzbrojenie rosyjskiego lotnictwa strategicznego, gdyż z powodu kłopotów finansowych w latach 90, nie podjęto produkcji nowocześniejszych Tu-160 większej, niż jednostkowa[83]. Bombowce Tu-95MS bazowały na dwóch głównych lotniskach: Engels (obwód saratowski) i Ukrainka (Kraj Chabarowski)[58]. W 2018 roku podpisano umowę na modernizację bombowców Tu-95MS do wersji MSM, z mocniejszymi silnikami i nową awioniką[85].
W niewielkim zakresie lotnictwo rosyjskiej marynarki wojennej wykorzystywało samoloty rozpoznania morskiego Tu-95RC, kórych w 1995 roku pozostało około 15[35]. Jedyną ich zagraniczna bazą w latach 90. pozostała Cam Ranh w Wietnamie[71].
Dopiero od 2003 roku bombowce Tu-95MS, oprócz rakiet strategicznych z głowicami jądrowymi Ch-55, otrzymały na uzbrojenie ich wersję z głowicą konwencjonalną Ch-555, co zwiększyło możliwości użycia samolotu[86]. W dniach 28–29 lipca 2010 roku dwa Tu-95M wykonały lot o rekordowej długości 28 000 km, trwający 42 h 17 min, czterokrotnie tankując w powietrzu, startując z lotniska w Workucie, przelatując nad Atlantykiem, Oceanem Arktycznym i Pacyfikiem i lądując w Ukraince[87].
Tu-95MS zadebiutowały bojowo dopiero w 2015 roku podczas rosyjskiej interwencji w wojnie domowej w Syrii przeciwko Państwu Islamskiemu[88]. 17 listopada 2015 roku pięć rosyjskich Tu-95MS razem z sześcioma Tu-160 dokonało ataku 34 pociskami samosterującymi Ch-555 lub Ch-101 na cele w Syrii w muhafazach Aleppo i Idlib[88].
Następne uderzenie – z użyciem pocisków Ch-101 – przeprowadzono 5 lipca 2017 roku[89]. Kolejny atak (za pomocą pocisków tego samego typu) wykonano 26 września 2017 roku na cele w muhafazach Dajr az-Zaur i Idlib[90]. Ogółem podczas rosyjskiej interwencji w Syrii rosyjskie bombowce wystrzeliły 66 pocisków Ch-101[85].
Tu-95MS używane były następnie do odpalania pocisków Ch-555 i Ch-101 podczas inwazji Rosji na Ukrainę od 2022 roku[91]. Oceniano, że Rosja posiadała ich wówczas 55, z tego na początku 2025 roku tylko 10–12 było częściej wykorzystywanych[91]. Między innymi 13 marca 2022 roku Tu-95MS ze 184 Pułku zaatakowały pociskami Ch-555 ośrodek szkolenia wojsk ukraińskich w Jaworowie w pobliżu polskiej granicy[92].
1 czerwca 2025 roku w ataku ukraińskich dronów w ramach operacji Pajęczyna na bazy lotnicze Biełaja w obwodzie irkuckim, Diagilewo w Riazaniu, Iwanowo-Siewiernyj w obwodzie iwanowskim, Oleńja w murmańskim oraz Ukrainka w amurskim zostało zniszczonych przynajmniej osiem Tu-95MS[93]. 17 lipca 2026 roku kolejny Tu-95 został zniszczony przy użyciu bezpilotowca dalekiego zasięgu w bazie Engels[94].
29 września 2026 roku następny Tu-95 rozbił się w obwodzie amurskim na południowym wschodzie Rosji podczas lotu szkoleniowego.[95]
Konstrukcja
Płatowiec


Samolot bombowy o konstrukcji całkowicie metalowej, jednopłat ze skośnym skrzydłem, klasycznym pojedynczym usterzeniem i chowanym podwoziem[96]. Konstrukcja wykonana głównie ze stopów aluminium, ponadto stali i stopu magnezu[96]. Wagę przywiązano do technologiczności konstrukcji płatowca[10]. Kadłub o konstrukcji półskorupowej o przekroju okrągłym, z gładkim pracującym pokryciem[96]. Kadłub ma maksymalną średnicę 2,9 m[50]. Technologicznie dzieli się na cztery części: przednią, środkową, ogonową i kabinę strzelców[97]. W przedniej części kadłuba znajduje się hermetyzowana kabina załogi i luk podwozia przedniego, w środkowej jest mocowany centropłat i znajduje się komora bombowa i zbiorniki paliwa[97]. W ogonowej części znajdowały się stanowiska uzbrojenia obronnego, zbiorniki paliwa i wyposażenie, a nadto mocowane jest do niej usterzenie i hermetyzowana kabina strzelców[97]. Kabiny miały oszklenie ze szkła organicznego i miejscami pancernego (tripleksu), a w wersji bombowej oszklony był także nos kadłuba ze stanowiskiem nawigatora[97]. Dla ochrony załogi i żywotnych agregatów miejscowo zamontowano lekkie opancerzenie z płyt stalowych i duralowych[68]. Samoloty bombowe były pokryte białą farbą z izolacją termiczną dla zmniejszenia wpływu fali uderzeniowej wybuchu bomby atomowej[19]. W wersji bombowej załoga liczyła 9 osób, z tego w kabinie zajmują stanowiska: pilot (dowódca), drugi pilot, nawigator, drugi nawigator, starszy technik pokładowy, starszy strzelec-radiotelegrafista i oficer walki radioelektronicznej, a w ogonowej kabinie: dowódca stanowisk uzbrojenia i ogonowy strzelec-radiotelegrafista[97]. W Tu-95K załogę zmniejszono do 8 osób[32]. W Tu-95MS załoga liczy 7 osób[49]. Wejście do kabiny odbywa się przez luk podwozia przedniego i dalej luk w podłodze[97]. Przy awaryjnym opuszczaniu samolotu pomocą służył transporter taśmowy do luku na podłodze kabiny, a w przypadku lądowania z zamkniętym podwoziem używane były wyjścia awaryjne[98]. Wnętrze kabiny początkowo było czarne (co było przedmiotem krytyki załóg)[76]. W samolotach Tu-95K-22 zmodernizowane wnętrze było szmaragdowe[41]. W wersji Tu-95MS unowocześniono kabinę, która była w kolorze jasnoszarym[51]. Samolot nie był wyposażony w fotele wyrzucane[10]. W środkowej części kadłuba na lewej burcie przenoszone były dwie nadmuchiwane tratwy ratunkowe ŁAS-5-2M[97].

Skrzydło o konstrukcji kesonowej, z dwoma dźwigarami tworzącymi keson[99]. Skrzydło miało skos, mierzony w ¼ cięciwy, zmniejszający się od 35° w części przykadłubowej do 33,5° w części zewnętrznej (dla zwiększenia doskonałości aerodynamicznej)[100][50]. Z tego powodu profil na końcu był cieńszy, niż w części przykadłubowej[100]. Wydłużenie płata wynosiło 8,8[12][n]. Dzielone konstrukcyjnie na centropłat, dwie części środkowe z silnikami i dwie części zewnętrzne[99]. Wyposażone w trzysegmentowe lotki w częściach zewnętrznych i dwusegmentowe klapy w częściach środkowych[99]. Na krawędzi natarcia znajdowała się elektryczna instalacja przeciwoblodzeniowa[99]. Usterzenie poziome i pionowe samonośne, o skosie 40°, z pojedynczym statecznikiem[99]. Statecznik poziomy jest przestawiany w locie wraz z wypracowaniem paliwa[50]. Dla steru kierunku i lotek zastosowano wzmacniacze hydrauliczne dwustronngo działania (zdecydowano nie stosować nie wypróbowanych dostatecznie wzmacniaczy jednostronnych), a stery wysokości nie miały wzmacniaczy[10]. Wzmacniacze jednostronnego działania wprowadzono dopiero na Tu-95MS[51].

Podwozie trójpodporowe, chowane do tyłu do gondoli na tylnej krawędzi skrzydeł, będących przedłużeniem gondoli wewnętrznych silników[101]. W zasadniczej wersji samolotu podwozie główne było w postaci czterokołowych wózków z kołami o rozmiarach 1500 × 500 mm, zaopatrzonymi w hamulce[101]. Podwozie przednie dwukołowe, z kołami o rozmiarach 1100 × 330 mm, chowane hydraulicznie do tyłu do luku znajdującego się w kadłubie[101]. Pod ogonem samolotu znajdowała się pomocnicza chowana amortyzowana krótka podpora z dwoma kołami o rozmiarach 480 × 200 mm, dla ochrony kadłuba w sytuacjach awaryjnych[101]. Na modernizowanych samolotach Tu-95K były one demontowane[39]. W Tu-95MS koła podwozia głównego miały rozmiar zmieniony na 1450 × 450 mm, a przedniego na 1140 × 350 mm, oraz zrezygnowano z podpory ogonowej[46]. Długość rozbiegu przy masie 185 ton wynosiła 2540 m, a prędkość oderwania 300 km/h[50].
Wyposażenie
Samolot wyposażony był w podstawowej wersji w zestaw radiostacji, dwa radiokompasy ARK-5, dwa radiowysokościomierze (dla małych i dużych wysokości RW-2 i RW-17) i system identyfikacji swój–obcy[68]. Z wyposażania walki radioelektronicznej samolot miał początkowo stację zakłóceń SPS-1 lub SPS-2 i stację ostrzegania o opromieniowaniu SPO-2 Sirena-2[102]. Pod kabiną nawigatora znajdował się w wersji bombowej celownik radiolokacyjny RBP-4 Rubidij-MM-2, z niewielką owiewką dielektryczną anteny, służący do bombardowania celów kontrastujących radarowo, sprzężowny z celownikiem optycznym OPB-11RM[103]. Od końca lat 60. modernizowane samoloty otrzymywały nowsze celowniki radiolokacyjne R-1D Rubin-1D[28][20]. Montowano też wówczas systemy dalekiej nawigacji ADNS-4 (zamiast poprzedniego Meridian) i bliskiej nawigacji RSBN-2SW[28]. W wariancie podstawowym samolot mógł być wyposażony w części ogonowej kadłuba w aparat fotograficzny AFA-42/100 do prowadzenia rozpoznania, przy czym do zdjęć w nocy mógł przenosić bomby oświetlające[102].
W wersji nosiciela rakiet Tu-95K pod nosem kadłuba znajdowała się duża podłużna osłona dielektryczna stacji radiolokacyjnej wykrywania celów i naprowadzania pocisków JaD (ЯД), z dwoma antenami: dolną do wykrywania i śledzenia celu i górną do naprowadzania pocisku[32]. Samoloty modernizowane do wersji Tu-95K-22 otrzymywały stację radiolokacyjną PNA-B, a także stacje walki radioelektronicznej SPS-141 Siren’ nad nosem kadłuba i SPS-153 Riezieda w ogonie, zamiast wieżyczki[43]. Niektóre Tu-95RC modernizowane w toku służby zamiast wieżyczki ogonowej otrzymywały stację zakłóceń SPS-151[63]. Tu-95MS ma nowy radar Obzor-MS[60], w mniejszej i krótszej osłonie[44]. Ponadto Tu-95MS otrzymał nowy bardziej zaawansowany pokładowy kompleks walki elektronicznej, wraz ze stacją wykrywania ostrzału rakietami Mak i wyrzutniami flar[51].
Napęd


Napęd stanowiły cztery silniki turbośmigłowe NK-12, zaraz na początku rozwoju samolotu zamienione na ulepszoną wersję NK-12M, a później MW i ostatecznie MP[6]. Wszystkie silniki od NK-12M miały moc nominalną 12 000 KM (8949 kW) i maksymalną 15 000 KM (11 186 kW), natomiast polepszano ich żywotność i własności eksploatacyjne[6]. Napędzały przeciwbieżne czterołopatowe śmigła AW-60 (później AW-60N i K)[101]. Podwójne wyloty gazów dodatkowo zwiększały ciąg[101]. Śmigła miały regulowany skok łopat, wykonanych z duralu[104]. Od wersji NK-12MW, montowanej od początku lat 60, łopaty śmigieł AW-60N automatycznie ustawiały się w chorągiewkę w razie awarii silnika[28]. Łopaty śmigła miały instalację przeciwoblodzeniową[104]. Wersja Tu-95MS otrzymała silniki NK-12MP w miejsce NK-12MW i sprawniejsze śmigła AW-60P o średnicy 5,8 m w miejsce AW-60N o średnicy 5,6 m[105].
Paliwem była nafta lotnicza T-1, T-2 lub TS-1[104]. Paliwo przenoszone było początkowo w 71 miękkich gumowych zbiornikach, a od wersji Tu-95M – 74 zbiornikach, umieszczonych w kadłubie, centropłacie i zewnętrznych częściach skrzydeł[104]. Zbiorniki tworzyły cztery niezależne instalacje, dla każdego z silników, i wyposażone były w system wypełniania gazem neutralnym[104]. Kolejność opróżniania zbiorników sterowana była systemem automatycznym dla zachowania wyważenia i wytrzymałości płatowca[104]. Zbiorniki początkowo nie miały centralnego systemu napełniania[36]. Ostatnia wersja Tu-95MS miała stałe integralne zbiorniki w kesonach płata[49]. W latach 60. wprowadzono system tankowania w locie Konus ze stałą sondą nad nosem kadłuba, w modernizowanych i nowo budowanych nosicielach rakiet: Tu-95KD, Tu-95KM i Tu-95MS oraz wersjach morskich Tu-95MR i Tu-95RC[37][48]. Wówczas też wprowadzano centralny system napełniania zbiorników, ułatwiający tankowanie na lotniskach[36].
Uzbrojenie

Uzbrojenie obronne początkowo stanowiło początkowo sześć działek kalibru 23 mm AM-23 w trzech zdalnie sterowanych podwójnych stanowiskach: DK-12 w ogonie, DT-W12 na grzbiecie i DT-N12 pod kadłubem w części ogonowej[75]. Wieżyczka grzbietowa była chowana dla zmniejszenia oporu w locie[100]. Zapas amunicji wynosił 2500 nabojów, w tym po 350 na lufę dla stanowiska grzbietowego, po 400 dla podkadłubowego i po 500 dla ogonowego[75]. Według innych publikacji zapas amunicji wynosił 2300 nabojów, a maksymalnie 4400[68]. Kąt ostrzału górnej i dolnej wieżyczki wynosił 360°, a odchylenie luf do 90° od poziomu, natomiast dla wieżyczki ogonowej kąt w poziomie wynosił po 68° na boki, 60° do góry i 40° w dół[75]. Kierowane były zdalnie za pomocą czterech celowników optycznych PS-153 znajdujących się w trzech przeszklonych kroplowych kopułkach (grzbietowej nad nosowym przedziałem załogi i dwóch bocznych ogonowych) i stanowisku ogonowym, wspomaganych przez celownik radarowy PRS-1 Argon nad tym stanowiskiem i automatyczny system AWS-153[75][68]. Celownik Argon miał kąt obserwacji tylko po 35° od osi samolotu w tył[100]. Obsługiwało je czterech strzelców, w tym grzbietowy będący zarazem radiotelegrafistą[75].
W wersji nosiciela rakiet Tu-95K zlikwidowano wieżyczkę grzbietową[32]. Montowano też w nich w toku modernizacji nowsze celowniki radarowe PRS-4 Kripton (różniące się zewnętrznie bardziej kanciastą formą anteny)[39]. W samolotach modernizowanych do wersji Tu-95K-22 zlikwidowano również stanowisko ogonowe, zastąpione przez stację zakłóceń, pozostawiając tylko wieżyczkę podkadłubową[42]. W wersji Tu-95MS usunięto w toku produkcji wieżyczkę górną i dolną i boczne kopułki celownicze[52][46]. Pozostawiono tylko wieżyczkę ogonową, którą w toku produkcji zamieniono na nowy model z dwoma dwulufowymi działkami GSz-23Ł tego samego kalibru zamiast działek AM-23[52][49].
Wersje bombowe miały w komorze bombowej belkowy wyrzutnik bomb MBD6-95 z montowanymi zamkami różnych typów do bomb wagomiarów: 9000, 5000, 3000, 1500, 500, 250 kg, albo wyrzutnik BD5-95M dla bomb 1500–5000 kg[102]. Można było stosować także dwa kasetowe wyrzutniki KD4-295 dla bomb 1500 lub 3000 kg albo KD3-695 dla bomb ćwiczebnych o masie od 50 do 500 kg[102]. Normalny ładunek konwencjonalny stanowiła bomba FAB-5000 M-54 o masie 5000 kg lub 4 × FAB-500 M46 lub 6 × FAB-250 M46 lub 12 x FAB-100 (liczby odpowiadają nominalnemu wagomiarowi bomb)[68]. W wariancie przeciążonym można było przenosić bombę FAB-9000 M54 lub dwie FAB-5000 M54 (10 t) lub cztery FAB-3000 M46 (12 t) lub dwie BRAB-6000 (12 t)[68]. Część Tu-95M została na przełomie lat 60/70. dostosowana do przenoszenia 45 bomb 250 kg FAB-250 M-54 (masa bomb 10 935 t)[28]. Zasadniczym uzbrojeniem strategicznym miała być bomba termojądrowa – pierwszym modelem był „wyrób 37” („Iwan”) o mocy 3 Mt[25]. Do ćwiczeń zrzutów bomb atomowych stosowano bomby pozoracyjne IAB-3000[25]. Można było przenosić również miny morskie (np. AMD-500, AMD-1000, AMD-2M, IGDM), torpedy lotnicze (np. 45-36MAW i rakietowe RAT-52) lub bomby kierowane UB-2000F, UB-5000F i Krab[68]. Samoloty w wersji bombowej były wyposażone w optyczny celownik bombardierski OPB-11RM lub OPB-112 połączony z autopilotem oraz celownik radarowy RBP-4[102].

Nosiciele pocisków:
- Tu-95K/KD/KM (Tu-95K-20) przenosił jeden odrzutowy skrzydlaty pocisk manewrujący Ch-20M (ozn. NATO: AS-3 Kangaroo), pod kadłubem, częściowo zagłębiony w komorze bombowej, na hydraulicznie wysuwanej belce BD-206[32][106]. Przenosił głowicę termojądrową o mocy 3 Mt[38]. Pocisk miał masę 11,6 t, długość 14,6 m, osiągał prędkość 2200 km/h i miał zasięg 430 km przy naprowadzeniu z bombowca, a maksymalny do 600 km[107]. Odpalany był z wysokości 9–12 km[107].
- Tu-95KM po modernizacji (Tu-95K-22) przenosił do trzech rakietowych pocisków manewrujących Ch-22M lub Ch-22N (ozn. NATO: AS-4B/C Kitchen) pod kadłubem i skrzydłami[108]. Pocisk miał masę ok. 5,8 t, długość 11,7 m i osiągał prędkość 3600 km/h[108]. Ch-22M odpalany był z wysokości powyżej 10 km, a Ch-22N – od 1 do 13 km, i miał maksymalny zasięg do 500 km (Ch-22M) lub 240 km na małej wysokości (Ch-22N)[108]. Ulepszona wersja Ch-22MN miała zasięg do 570 km lub do 250 km na małej wysokości[108]. Miał głowicę kumulacyjno-burzącą albo nuklearną[108]. Odpalane były z belki BD-206 zaopatrzonej w belkę przejściową w komorze bombowej, oraz belek BK-45K pod skrzydłami[43]. Według innych autorów, używane były wersje: Ch-22MA z głowicą atomową, kierowany inercyjnie, Ch-22M samonaprowadzający się aktywnie radiolokacyjnie i Ch-22MP z pasywną głowicą antyradarową[45].
- Tu-95MS przenosi sześć pocisków manewrujących Ch-55 z głowicą jądrową lub ich konwencjonalnej odmiany Ch-555 na sześciopozycyjnej bębnowej wyrzutni obrotowej 9A-829 (MKU6-5) w komorze bombowej[56]. Możliwe było też przenoszenie bomb[67]. Normalny udźwig uzbrojenia wynosi 9000 kg, a maksymalny 20 000 kg[67]. W wyróżnianej początkowo wersji Tu-95MS-16 przenoszono dodatkowo do 10 pocisków na czterech pylonach podskrzydłowych (po trzy na wewnętrznych i dwa na zewnętrznych), lecz w praktyce do 8 z uwagi na masę, po czym zdemontowano pylony w latach 90[55][53].
- Tu-95MS po modernizacji po 2010 roku może przenosić także osiem pocisków Ch-101/102 na czterech pylonach podskrzydłowych z belkami katapultowymi AKU-5M[56]. Pocisk Ch-101 przenosi głowicę konwencjonalną, a Ch-102 – jądrową[57]. Zewnętrzne podwieszenie pocisków powoduje jednak skrócenie zasięgu samolotu, szacowanego na ok. 7000 km[56].
-
Kabina pilotów -
Miejsce nawigatora -
Miejsce radiotelegrafisty -
Miejsce inżyniera pokładowego -
Tu-95MS w locie -
Tu-95MS w locie -
Tu-95MS i brytyjski Typhoon, 2014 -
Stanowisko tylnego strzelca w Tu-95RC]]
Dane techniczne
| Tu-95M | Tu-95MS | |
|---|---|---|
| Masa własna (t) | 80,14 | 94 |
| Maks. masa startowa (t) | 182 | 185 |
| Rozpiętość (m) | 50,04 | 50,04 |
| Długość (m) | 46,17 | 49,13 |
| Wysokość (m) | - | 13,30[50] |
| Powierzchnia nośna (m²) | 283,7 | 289,9 |
| Silnik | NK-12M | NK-12MP |
| Moc startowa (KM) | 15 000 | 15 000 |
| Prędkość maksymalna (km/h) / na wysokości (km) |
880 / 7 | 830 / 11,6 |
| Pułap (m) | 11 900 | 12 000 |
| Zasięg (km) | 13 200[109] | 11 600 (z tankowaniem 14 100) |
Źródło, jeśli nie zaznaczono inaczej: Jakubowicz 2011 ↓, s. 127
Uwagi
- ↑ Prototypy nosiły numery seryjne: 580001, 580002 (do prób statycznych) i 5800003 (Moroz 1999 ↓, s. 7–8).
- ↑ Rigmant 2013 ↓, s. 5 podaje, odmiennie od ogółu publikacji, datę 11 listopada 1952.
- ↑ Butowski 1995 ↓, s. 35 przypuszcza, że oznaczenie na Zachodzie Tu-20 mogło się wziąć od kompleksu rakietowego Tu-95K-20.
- ↑ Według Rigmant 2013 ↓, s. 6 dwa pierwsze samoloty seryjne zbudowano dopiero w sierpniu 1955 roku, a Butowski 1995 ↓, s. 34 – w październiku – co jest sprzeczne z informacjami o przeznaczeniu dwóch samolotów seryjnych do defilady 1 maja i siedmiu w lipcu 1955 roku według Jakubowicz 2011 ↓, s. 91).
- ↑ Obecność Tu-95 na paradzie w Tuszynie w lipcu 1955 roku potwierdza również Rigmant 2013 ↓, s. 26.
- ↑ Samolot ten, o numerze 5800101, według Moroz 1999 ↓, s. 8 był pierwszym samolotem seryjnym, a według Jakubowicz 2011 ↓, s. 92 – szóstym.
- ↑ Odmiennie według Moroz 1999 ↓, s. 26, 30, samoloty produkowano jako Tu-95KD, po czym modernizowano pod oznaczeniem KM do końca lat 60.
- ↑ Gordon 2004 ↓, s. 106 podaje błędnie, w świetle szczegółowych informacji w Moroz 1999 ↓, s. 35, że Tu-95KM z pociskami Ch-22M wchodziły na uzbrojenie od 1975 roku.
- ↑ Moroz 1999 ↓, s. 35–36 podaje, że według innych informacji przebudowano „niewiele ponad 45”, ale podaje również, że w 1991 roku było ich 63.
- ↑ Według Moroz 1999 ↓, s. 18, przebudowany w 1961 i oblatany 21 września tego roku, według Jakubowicz 2011 ↓, s. 107 oblatany 21 września 1962 roku.
- ↑ W innym miejscu na s. 108 Jakubowicz 2011 ↓ podaje ogólnie, że Tu-95 trafiły do 409 pułu w 1955 roku, podobnie Rigmant 2013 ↓, s. 25.
- ↑ Moroz 1999 ↓, s. 15 wspomina o tym wyposażeniu jedynie w kontekście podstawowej wersji bombowej Tu-95/95M.
- ↑ Moroz 1999 ↓, s. 41 podaje numer pułku: 1026.
- ↑ W pierwszym prototypie wydłużenie płata: 7,04 (Moroz 1999 ↓, s. 7).
Przypisy
- ↑ Moroz 1999 ↓, s. 49.
- ↑ a b c d e f g Rigmant 2013 ↓, s. 2.
- ↑ a b c d Jakubowicz 2011 ↓, s. 84-85.
- ↑ Jakubowicz 2011 ↓, s. 86.
- ↑ a b c d e f Rigmant 2013 ↓, s. 3.
- ↑ a b c d e f g h Butowski 1995 ↓, s. 33–34.
- ↑ Moroz 1999 ↓, s. 3.
- ↑ a b c d e f g Moroz 1999 ↓, s. 9.
- ↑ a b c d Rigmant 2013 ↓, s. 4.
- ↑ a b c d Moroz 1999 ↓, s. 6.
- ↑ a b c Jakubowicz 2011 ↓, s. 89.
- ↑ a b Moroz 1999 ↓, s. 7.
- ↑ a b c d Moroz 1999 ↓, s. 4.
- ↑ a b c d e f Rigmant 2013 ↓, s. 5.
- ↑ a b c Rigmant 2013 ↓, s. 6.
- ↑ a b c Jakubowicz 2011 ↓, s. 91–92.
- ↑ a b c d Moroz 1999 ↓, s. 8.
- ↑ Moroz 1999 ↓, s. 5, 9.
- ↑ a b c d Jakubowicz 2011 ↓, s. 96.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Rigmant 2013 ↓, s. 7.
- ↑ Jakubowicz 2011 ↓, s. 88, 92.
- ↑ a b c d e Moroz 1999 ↓, s. 13.
- ↑ a b Jakubowicz 2011 ↓, s. 92–93.
- ↑ a b c Rigmant 2013 ↓, s. 7-8.
- ↑ a b c d e f g h Moroz 1999 ↓, s. 10.
- ↑ a b Jakubowicz 2011 ↓, s. 94–95.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Rigmant 2013 ↓, s. 8–9.
- ↑ a b c d e f g h i Moroz 1999 ↓, s. 15.
- ↑ a b c d e Butowski 1995 ↓, s. 34.
- ↑ Rigmant 2013 ↓, s. 10, 26.
- ↑ a b c d e f Moroz 1999 ↓, s. 22–23.
- ↑ a b c d e f Jakubowicz 2011 ↓, s. 97–98.
- ↑ a b c d e f Moroz 1999 ↓, s. 24.
- ↑ a b c d e f g Rigmant 2013 ↓, s. 10.
- ↑ a b c d e f g h i j k Butowski 1995 ↓, s. 35.
- ↑ a b c d e f g h i Moroz 1999 ↓, s. 26.
- ↑ a b c d e Jakubowicz 2011 ↓, s. 101–102.
- ↑ a b c d Moroz 1999 ↓, s. 30.
- ↑ a b c d Moroz 1999 ↓, s. 28–29.
- ↑ a b c d e Rigmant 2013 ↓, s. 11.
- ↑ a b c d e f Moroz 1999 ↓, s. 35.
- ↑ a b c d e Jakubowicz 2011 ↓, s. 102–103.
- ↑ a b c d Moroz 1999 ↓, s. 34.
- ↑ a b c Butowski 1995 ↓, s. 36.
- ↑ a b c d Moroz 1999 ↓, s. 36.
- ↑ a b c d e Moroz 1999 ↓, s. 37.
- ↑ a b Jakubowicz 2011 ↓, s. 105.
- ↑ a b c d e f Rigmant 2013 ↓, s. 11–12.
- ↑ a b c d e f g h i Jakubowicz 2011 ↓, s. 115.
- ↑ a b c d e f g h i Butowski 1995 ↓, s. 37.
- ↑ a b c d e f Moroz 1999 ↓, s. 39–40.
- ↑ a b c d e f g Rigmant 2013 ↓, s. 13.
- ↑ a b Moroz 1999 ↓, s. 42.
- ↑ a b c d e f Moroz 1999 ↓, s. 43–44.
- ↑ a b Gordon 2004 ↓, s. 128.
- ↑ a b c d e Butowski 2012 ↓, s. 65.
- ↑ a b Butowski 2012 ↓, s. 64–65.
- ↑ a b c Butowski 2012 ↓, s. 66.
- ↑ a b c Oblot Tu-95MSM. „Raport – Wojsko Technika Obronność”. Nr 09/2020, s. 62. Agencja Lotnicza Altair. ISSN 1429-270x.
- ↑ a b Juliusz Sabak: Pierwszy lot zmodernizowanego Tu-95. [dostęp 2020-08-25].
- ↑ a b c d e f g h Moroz 1999 ↓, s. 16–17.
- ↑ a b c Jakubowicz 2011 ↓, s. 106–107.
- ↑ a b c d e f g h i Moroz 1999 ↓, s. 18–19.
- ↑ a b Władimir Asanin. Rakiety otieczestwiennego fłota. Czast 4. Udar iz-pod wody. „Tiechnika i Woorużenije”. 6/2009, s. 44–45, czerwiec 2009. (ros.).
- ↑ Butowski 1995 ↓, s. 73.
- ↑ Jakubowicz 2011 ↓, s. 115–116.
- ↑ a b c Jakubowicz 2011 ↓, s. 116.
- ↑ a b c d e f g h i Jakubowicz 2011 ↓, s. 95.
- ↑ Jakubowicz 2011 ↓, s. 103–104.
- ↑ a b c d e Rigmant 2013 ↓, s. 14-15.
- ↑ a b Moroz 1999 ↓, s. 20.
- ↑ Rigmant 2013 ↓, s. 15-18.
- ↑ a b c d e f g h i j Jakubowicz 2011 ↓, s. 108–109.
- ↑ a b c d Rigmant 2013 ↓, s. 27.
- ↑ a b c d e f g h i j Rigmant 2013 ↓, s. 25.
- ↑ a b Moroz 1999 ↓, s. 11–12.
- ↑ a b Moroz 1999 ↓, s. 14.
- ↑ Jakubowicz 2011 ↓, s. 110.
- ↑ a b c d Rigmant 2013 ↓, s. 26.
- ↑ a b Rigmant 2013 ↓, s. 11–13, 27.
- ↑ Moroz 1999 ↓, s. 41.
- ↑ a b c Rigmant 2013 ↓, s. 28.
- ↑ a b Butowski 1995 ↓, s. 33, 41–43.
- ↑ Moroz 1999 ↓, s. 45.
- ↑ a b Kontrakt na modernizację Tu-95MS. „Raport – Wojsko Technika Obronność”. Nr 09/2018, s. 73. Agencja Lotnicza Altair. ISSN 1429-270x.
- ↑ Butowski 2012 ↓, s. 63.
- ↑ Lot Tu-95MS w Księdze rekordów. Agencja Lotnicza Altair, 5 lipca 2018.
- ↑ a b Andrzej Hładij: Bombowce Tu-95 i Tu-160 po raz pierwszy w boju. Odwet za zamach na Airbusa. defence24.pl, 17 listopada 2015. [dostęp 2017-09-27].
- ↑ Rafael Fachrutdinow, Боевикам показали новейшую ракету России (Bojewikam pokazali nowiejszuju rakietu Rossii) [online], gazeta.ru, 5 lipca 2017 [dostęp 2017-09-27] (ros.).
- ↑ Łukasz Golowanow, Syria: Tu-95MS zaatakowały islamistów pociskami Ch-101 [online], konflikty.pl, 27 września 2017 [dostęp 2017-09-27].
- ↑ a b Tom Cooper: A quick Review of the Russian Bomber-Fleet. Sarcastosaurus, 4 czerwca 2025. [dostęp 2025-06-04]. (ang.).
- ↑ Michał Fiszer: Dziewiętnasty dzień wojny. Rosyjska machina się stępiła. Ma dwie opcje. Polityka.pl, 14 marca 2022. [dostęp 2022-03-14].
- ↑ Michał Fiszer: 1195. dzień wojny. Operacja „Pajęcza sieć”. To jedna z najbardziej błyskotliwych akcji tej wojny. Polityka.pl, 2 czerwca 2025. [dostęp 2025-06-04].
- ↑ Julia Struck-Feshchenko: Ukraine Knocks Out Tu-95 Bomber Used to Rain Missiles on Ukrainian Cities. kyivpost.com, 17 lipca 2026. (ang.).
- ↑ The Moscow Times, At Least 6 Crew Members Confirmed Dead After Military Plane Crashes in Amur Region [online], The Moscow Times, 29 września 2026 [dostęp 2026-09-29] (ang.).
- ↑ a b c Rigmant 2013 ↓, s. 18–19.
- ↑ a b c d e f g Rigmant 2013 ↓, s. 19.
- ↑ Rigmant 2013 ↓, s. 23.
- ↑ a b c d e Rigmant 2013 ↓, s. 19–20.
- ↑ a b c d Moroz 1999 ↓, s. 5.
- ↑ a b c d e f Rigmant 2013 ↓, s. 20–21.
- ↑ a b c d e Rigmant 2013 ↓, s. 24.
- ↑ Rigmant 2013 ↓, s. 19, 24–25.
- ↑ a b c d e f Rigmant 2013 ↓, s. 22.
- ↑ Jakubowicz 2011 ↓, s. 114.
- ↑ Gordon 2004 ↓, s. 88–89.
- ↑ a b Gordon 2004 ↓, s. 94–95.
- ↑ a b c d e Gordon 2004 ↓, s. 102, 106–108.
- ↑ Rigmant 2013 ↓, s. 29.
Bibliografia
- Piotr Butowski: Lotnictwo wojskowe Rosji. Tom II. Warszawa: Lampart, 1995, s. 33–37, seria: Ilustrowana encyklopedia techniki wojskowej. T. 2. ISBN 83-86776-14-5. OCLC 164856416.
- Piotr Butowski. Modernizacja rosyjskich bombowców strategicznych. „Nowa Technika Wojskowa”. 6/2012, czerwiec 2012. Warszawa: Magnum-X.
- Yefim Gordon: Soviet/Russian Aircraft Weapons Since World War Two. Hinckley: Midland Publishing, 2004. ISBN 1-85780-188-1. (ang.).
- Nikołaj Jakubowicz: «Stratosfiernyje krieposti» B-52, M-4 i Tu-95. Moskwa: Jauza / WERO Priess / Eksmo, 2011. ISBN 978-5-699-46224-7. (ros.).
- Siergiej Moroz: Tupolew Tu-95. Kijów: Archiw-Priess, 1999. (ros.).
- W. Rigmant: Strategiczeskij bombardowszczik Tu-95. Moskwa: Riedakcyja żurnała «Modelist-konstruktor», 2013, seria: Awiakollekcyja. No. 4/2013. (ros.).