Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Wanda Rutkiewicz


Wanda Rutkiewicz
Ilustracja
Wanda Rutkiewicz
Data i miejsce urodzenia

4 lutego 1943
Płungiany

Data i miejsce śmierci

13 maja 1992
Kanczendzonga/Nepal

Zawód, zajęcie

elektronik
himalaistka
alpinistka

Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
Wanda Rutkiewicz na Krzywej Turni w Sokolikach (lata 70.)
Masyw Kanczendzongi (główny szczyt 8586 m) widziany od strony zachodniej (nepalskiej) z obozu bazowego Pang Pema (5140 m), 27°42′09″N 88°08′54″E/27,702500 88,148333
Gwiazda w Alei Gwiazd Sportu we Władysławowie
Kamień pamiątkowy przy wejściu do II LO we Wrocławiu
Tablica pamiątkowa w Warszawie

Wanda Halina Rutkiewicz z domu Błaszkiewicz (ur. 4 lutego 1943 w Płungianach, zaginęła 13 maja 1992 na stokach Kanczendzongi w Himalajach) – polska alpinistka i himalaistka, z zawodu elektronik, jedna z najwybitniejszych światowych himalaistek. Jako trzecia kobieta na świecie, pierwsza Europejka i pierwsza osoba z Polski zdobyła szczyt Mount Everestu, najwyższy szczyt Ziemi. 23 czerwca 1986, jako pierwsza kobieta na świecie i pierwsza osoba z Polski, zdobyła szczyt K2, drugi pod względem wysokości szczyt Ziemi.

Życiorys

Urodziła się 4 lutego 1943 w domu przy ulicy Dariaus ir Gireno w Płungianach[1]. Była drugim z czworga dzieci inżyniera Zbigniewa Błaszkiewicza i Marii z Pietkunów[1]. Miała troje rodzeństwa: Jerzego (1941–1948), Janinę (ur. 1947) i Michała (1949–2012)[2]. Po II wojnie światowej z rodzicami i starszym bratem przyjechała jako repatriantka do Łańcuta (gdzie mieszkali jej dziadkowie ze strony ojca, Władysław i Ewa Błaszkiewiczowie), a w 1947 – do Wrocławia[3]. Doświadczyła dwóch rodzinnych tragedii: w marcu 1948 zmarł jej starszy brat, który rozpalił ognisko na znalezionym niewypale[4], a w grudniu 1972 zamordowano jej ojca[5].

Maturę zdała w II Liceum Ogólnokształcącym we Wrocławiu[6]. Studiowała na Wydziale Łączności Politechniki Wrocławskiej, który ukończyła w 1965 i uzyskała dyplom magistra inżyniera elektronika[7], broniąc pracy pt. „Analiza układów hybrydowych”[8]. W latach 1964–1973 była zatrudniona jako inżynier w Instytucie Automatyki Systemów Energetycznych we Wrocławiu[9]. W 1973 przeniosła się do Warszawy, gdzie podjęła pracę w Instytucie Maszyn Matematycznych[10].

Trenowała lekkoatletykę w klubie Parasol Wrocław[7]. W 1961 zdobyła mistrzostwo Polski klubów uczelnianych w pchnięciu kulą[11]. W latach 1961–1965 była zawodniczką siatkarskiego klubu AZS Wrocław[12][13], a od 1965 przez kilka lat grała w Gwardii Wrocław[8]. Była kapitanem juniorskiej reprezentacji Polski[14][15]. W latach 70. zdobyła licencję samochodowego kierowcy rajdowego[16]. Zwyciężyła w Samochodowym Rajdzie Pań. Startowała również jako pilot z Marcinem Osiowskim[17]. W latach 1980 i 1983 startowała w Rajdzie Festiwalowym, jadąc samochodem Łada 1500[18].

Pierwszą wspinaczkę odbyła w 1961 w Rudawach Janowickich, na skałkach koło Janowic Wielkich, w pobliżu Jeleniej Góry[19]. W 1962 ukończyła kurs taternicki na Hali Gąsienicowej w Tatrach. W Tatrach wspinała się na wielu klasycznych i trudnych drogach (lata 60.), m.in. północną ścianą Małego Kieżmarskiego Szczytu i wariantem „R” na Mnichu (1964). Poprowadziła kilka nowych dróg, m.in. na Koprowym Wierchu. Była także członkinią i uczestniczką wypraw jaskiniowych wrocławskiej Sekcji Grotołazów[20][21].

Po Tatrach wspięła się na Alpy (pierwszy raz w 1964)[22], Pamir (1970, 1974)[23], Hindukusz (1972)[24] i Himalaje (1975, 1978)[25]. Należała do Klubu Wysokogórskiego we Wrocławiu[26], a po 1973 – do KW w Warszawie.

Osiągnięcia Rutkiewicz stawiają ją w gronie najlepszych himalaistek w historii. O swoich wyprawach i płynących stąd przemyśleniach często pisała w czasopismach o tematyce alpinistycznej. Była zdecydowaną rzeczniczką i zdeterminowaną realizatorką wspinaczkowej samodzielności kobiet[27]. Była też autorką lub współautorką kilku książek.

Zaginęła w maju 1992 podczas ataku szczytowego na Kanczendzongę[28]. Wraz z Carlosem Carsolio 12 maja o godz. 3:30 wyruszyli w górę z obozu IV na 7950 m[29]. Carsolio ostatecznie stanął na wierzchołku[29], a w drodze powrotnej (w połowie drogi między szczytem a obozem IV) napotkał zmęczoną Rutkiewicz, która oznajmiła mu, że zamierza przeczekać noc i kontynuować wejście następnego dnia[30]. Według ówczesnego komunikatu Ministerstwo Turystyki Nepalu uznało prowadzenie akcji ratunkowej za praktycznie niemożliwe, a informacja o zaginięciu Polki dotarła do Polski po prawie dwóch tygodniach, 25 maja 1992[31]. Jej ciała nie odnaleziono[32]. Jesienią 1996 została sądownie uznana za zmarłą z datą 13 maja 1992[33]. Na nagrobku rodzinnego grobu na Cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu umieszczono epitafium „WANDA RUTKIEWICZ 4.2.1943 †13.5.1992 PRO MEMORIA”[34].

Epitafium Wandy Rutkiewicz na Cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu

Rutkiewicz została wpisana do Księgi rekordów Guinnessa jako pierwsza kobieta, która zdobyła szczyt K2[35].

Życie prywatne

Była dwukrotnie zamężna. 24 kwietnia 1970 wyszła za taternika i matematyka Jana Wojciecha Rutkiewicza, z którym rozwiodła się w 1973[36]. W 1982 poślubiła austriackiego lekarza i alpinistę Helmuta Scharfettera, z którym rozwiodła się w 1986[37].

Kalendarium

Inne góry

  • 1968 – wschodni filar Trollryggenu w Norwegii z Haliną Krüger-Syrokomską (pierwsze przejście kobiece, siódme w ogóle)[38].
  • 1970 – Pik Lenina (7134 m) w Pamirze, jej pierwszy siedmiotysięcznik.
  • 23 sierpnia 1972 – Noszak (7492 m) w Hindukuszu.
  • 17 marca 1981 – ciężki wypadek na Elbrusie – otwarte złamanie kości udowej po upadku.
  • 1985 – Aconcagua w Andach południową ścianą w stylu alpejskim.

Himalaje i Karakorum

Zdobyła osiem z czternastu ośmiotysięczników: Mount Everest (1978)[40], Nanga Parbat (1985)[41], K2 (1986)[42], Sziszapangmę (1987)[43], Gaszerbrum II (1989)[43], Gaszerbrum I (1990)[43], Czo Oju (1991)[44] i Annapurnę (1991)[45].

Odznaczenia

Publikacje

Była autorką i współautorką filmów i książek alpinistycznych:

Książki

  • Karawana do marzeń, At Publications, Londyn, Kraków 1994, ISBN 0-9521421-6-3.
  • Na jednej linie, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1986, ISBN 83-03014-07-2 (II) Wydawnictwo ATI, Wydawnictwo PiT, Kraków 1996 ISBN 83-86219-27-0 (III) Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2010 ISBN 978-83-2440129-1.
  • Zdobycie Gasherbrumów, Sport i Turystyka, Warszawa 1979, ISBN 83-217-2255-5.

Filmy

  • Kobiety śniegu – film dokumentalny z wyprawy na Gaszerbrum I, zrealizowany z Krzysztofem Langiem, Filmcontract 1989 (25 min.)
  • Requiem – film dokumentalny (1988)[47]
  • Ludzie na Baltoro – film dokumentalny (1988)[48]
  • Tango – zrealizowany z Krzysztofem Langiem, WFDiF 1986 (14 min.)
  • Nanga Parbat '85 – film dokumentalny (1986)
  • Gdybyś przyszedł pod tę ścianę – film dokumentalny (1986)[49]

Upamiętnienie

Mural we Wrocławiu poświęcony Wandzie Rutkiewicz (2019)
  • Po śmierci Wandy Rutkiewicz Zbigniew Jara napisał wiersz pt. Niepokonana zadedykowany himalaistce, który został opublikowany w miesięczniku „Góry i Alpinizm”[50][51]. Krzysztof Gajda napisał piosenkę Epitafium dla Wandy Rutkiewicz (alternatywna nazwa Wanda Rutkiewicz) wykonywaną przez Kwartet ProForma[52].
  • Wrocławski tramwaj, którego patronką jest Wanda Rutkiewicz

Pośmiertnie w 1994 jako jedna z trzech pierwszych osób Wanda Rutkiewicz została odznaczona Medalem im. Króla Alberta I, przyznawanym za wyjątkowe zasługi górskie przez King Albert Memorial Foundation[46].

  • Organizowany jest Festiwal Filmów Alpinistycznych im. Wandy Rutkiewicz[53]
  • Jest patronką szkół w Polsce. Są to: w Warszawie Szkoła Podstawowa nr 300, we Wrocławiu Szkoła Podstawowa nr 81, gminny Zespół Szkół w Janowicach Wielkich, Zespół Szkół w Rząsce, Szkoła Podstawowa w Duchnicach[54], Szkoła Podstawowa nr 6 w Rzeszowie[55].
  • Jest patronką ulic w Warszawie w dzielnicy Wilanów[56], w bezpośredniej okolicy zespołu szkół jej imienia, we Wrocławiu na osiedlu Gaj[57], w Częstochowie[58], w dzielnicy Wrzosowiak, w Oleśnicy[59] oraz Łańcucie (patronka ulicy i osiedla)[60].
  • Poczta Polska w 75 rocznicę urodzin w dniu 4 lutego 2018 r. wydała kartkę pocztową ze znakiem opłaty, na którym przedstawiono Mount Everest, na ilustracji kartki pokazano zdjęcie Wandy Rutkiewicz podczas wspinaczki w Pirenejach w 1969 roku.
  • W 2018 roku, decyzją samorządu miasta Płungiany (Litwa), postanowiono upamiętnić Wandę Rutkiewicz, przemianowując ulicę jej imieniem. Wspomniana ulica to ta sama, na której stał jej dom rodzinny[61].
  • Teatr Polski w Bielsku-Białej wystawił 14 października 2017 roku monodram pt. „Wanda” napisany na podstawie życia Wandy Rutkiewicz. Autorką tekstu jest Wiesława Sujkowska, spektakl wyreżyserowały Maria Sadowska i Joanna Grabowiecka, w rolę Wandy wcieliła się Anita Jancia[62].
  • Uchwałą Sejmu RP IX kadencji z 14 października 2021 zdecydowano o ustanowieniu roku 2022 Rokiem Wandy Rutkiewicz[63]. Patronom roku 2022 poświęcono wydanie specjalne Kroniki Sejmowej[64].
  • Od listopada 2022 jeden z wrocławskich tramwajów Moderus Gamma (numer 3308) nosi imię Wandy Rutkiewicz[65].
  • Muzeum Śląskie w Katowicach w 80 rocznicę urodzin Wandy Rutkiewicz i 45-lecie zdobycia przez nią Mount Everestu zorganizowało wystawę „Spojrzenie z góry. Archiwum Wandy Rutkiewicz”, dostępną dla zwiedzających od 16 listopada 2023 do 23 czerwca 2024 roku. Kuratorkami wystawy są Katarzyna Gębarowska i Beata Lisicka[66][67].
  • W 2024 roku miała miejsce premiera filmu Ostatnia wyprawa w reżyserii Elizy Kubarskiej, która odbyła się podczas festiwalu Millenium Docs Against Gravity[68]. Film, oparty m.in. na niepublikowanych wcześniej audio-dziennikach himalaistki, wszedł na ekrany kin 18 października 2024 r.[69][70]

Filmografia

Przypisy

  1. ↑ a b Kamińska 2017 ↓, s. 13.
  2. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 26, 45, 61, 448.
  3. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 36, 46.
  4. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 61.
  5. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 218.
  6. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 95–96.
  7. ↑ a b Wystawa „Wyżej tylko niebo. 2022 rok Wandy Rutkiewicz” [online], pwr.edu.pl, 17 czerwca 2022 [dostęp 2024-12-26].
  8. ↑ a b Kamińska 2017 ↓, s. 120.
  9. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 164, 169–170.
  10. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 207.
  11. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 104.
  12. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 104, 120.
  13. ↑ Rutkiewicz Wanda, [w:] Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka Encyklopedia Tatrzańska Internetowa [dostęp 2024-12-26].
  14. ↑ Wspomnienie – Wanda Rutkiewicz (1943–1992) [online], magazyngóry.pl [dostęp 2024-12-26].
  15. ↑ Niezapomniany Tadeusz [online], historia-swidnica.pl, 17 września 2020 [dostęp 2024-12-27].
  16. ↑ Wanda Rutkiewicz – kim była najwybitniejsza polska alpinistka? [online], national-geographic.pl, 10 lutego 2022 [dostęp 2025-06-18].
  17. ↑ Damy Automobilklubu Polski [online], automobilklubpolski.pl, s. 187 [dostęp 2025-06-18].
  18. ↑ Rajd polskiej piosenki [online], nto.pl, 29 czerwca 2013 [dostęp 2025-06-19].
  19. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 108.
  20. ↑ Ku pamięci [online], Sekcja Grotołazów Wrocław [dostęp 2020-07-12].
  21. ↑ Bernard Uchmański, Seminarium Ratownictwa Jaskiniowego, „Taternik”, 42 (1–2), 1966, s. 42, ISSN 0137-3155 [dostęp 2021-01-06].
  22. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 158.
  23. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 189–191, 226.
  24. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 201.
  25. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 232–235, 262.
  26. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 192.
  27. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 298.
  28. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 417.
  29. ↑ a b Kamińska 2017 ↓, s. 422.
  30. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 422–424.
  31. ↑ Zaginęła W. Rutkiewicz. „Nowiny”. Nr 102, s. 1, 26 maja 1992. 
  32. ↑ Wojciech Tochman: Siedem razy siedem, w: Wysokie obcasy: Portrety. Warszawa: W.A.B, 2000, s. 22–23. ISBN 83-88221-46-9.
  33. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 439.
  34. ↑ Lokalizator grobów Grobonet: śp. Wanda Rutkiewicz [online], wroclaw-katedra.grobonet.com [dostęp 2025-06-13].
  35. ↑ First ascent of K2 (female). Guinness World Records Limited, 1986. [dostęp 2021-02-06]. (ang.).
  36. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 175, 207, 209, 224–225.
  37. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 300, 305.
  38. ↑ WIELKIE POLKI. Wanda Rutkiewicz: Królowa gór [online], wpolityce.pl, 2024 [dostęp 2024-05-19] (pol.).
  39. ↑ PAP: „Wyglądała, jakby wróciła z Księżyca”. 30 lat temu Rutkiewicz stanęła na K2. TVP Info, 23 czerwca 2016. [dostęp 2018-03-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-24)].
  40. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 262.
  41. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 399.
  42. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 445.
  43. ↑ a b c Kamińska 2017 ↓, s. 324.
  44. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 388, 391.
  45. ↑ Kamińska 2017 ↓, s. 376, 381–382.
  46. ↑ a b c Wanda Rutkiewicz. 3pdh.pruszkow.zhp.pl. [dostęp 2011-10-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-01-26)].
  47. ↑ Requiem. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
  48. ↑ Ludzie na Baltoro. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
  49. ↑ Gdybyś przyszedł pod tę ścianę. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
  50. ↑ Pierwsze skrzypce. forumakad.pl. [dostęp 2013-07-29]. (pol.).
  51. ↑ Od materii do metafizyki. biblioteka.sanok.pl, 2013-06-22. [dostęp 2013-07-29]. (pol.).
  52. ↑ Teksty. Oficjalna strona Kwartetu ProForma. [dostęp 2018-01-28]. (pol.).
  53. ↑ XXIV Przegląd Filmów Alpinistycznych – Wanda, Jurek i góry. muzeumsportu.waw.pl. [dostęp 2023-02-04].
  54. ↑ Szkoła Podstawowa im. Wandy Rutkiewicz w Duchnicach | Strona Szkoły Podstawowej im. Wandy Rutkiewicz w Duchnicach [online], Szkoła Podstawowa im. Wandy Rutkiewicz w Duchnicach [dostęp 2022-05-31] (pol.).
  55. ↑ Uchwała Nr XLI/884/2026 Rady Miasta Rzeszowa z dnia 26 maja 2026 r. w sprawie nadania imienia Szkole Podstawowej Nr 6 w Rzeszowie [online], 26 maja 2026 [dostęp 2026-06-08].
  56. ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz w Warszawie w Targeo.
  57. ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz we Wrocławiu w Targeo.
  58. ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz w Częstochowie w Targeo.
  59. ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz w Oleśnicy w Targeo.
  60. ↑ Ulica Wandy Rutkiewicz w Łańcucie w Targeo.
  61. ↑ W mieście Płungiany – ulica Wandy Rutkiewicz [online], Plungės žinios, 10 października 2018 [dostęp 2024-06-20] (lit.).
  62. ↑ Wanda. teatr.bielsko.pl. [dostęp 2018-07-08].
  63. ↑ M.P. z 2021 r. poz. 989 (ISAP).
  64. ↑ Kronika Sejmowa 37 (942) [online].
  65. ↑ Kolejny wrocławski tramwaj zyskał swoją patronkę. Została nią zdobywczyni Mount Everest i K2 – Wanda Rutkiewicz [online], Wroclaw.pl, 14 listopada 2025 [dostęp 2025-11-16].
  66. ↑ Kinga Burek, Archiwum Wandy Rutkiewicz – wystawa czasowa w Muzeum Śląskim [online], TVP Katowice, 15 listopada 2023 [dostęp 2024-02-20] (pol.).
  67. ↑ Spojrzenie z góry. Archiwum Wandy Rutkiewicz [online], Muzeum Śląskie w Katowicach, 3 listopada 2023 [dostęp 2024-02-20] (pol.).
  68. ↑ Premiera filmu „Ostatnia wyprawa” o Wandzie Rutkiewicz [online], dzieje.pl [dostęp 2024-05-11] (pol.).
  69. ↑ Janusz Konieczniak. Raptularz górski. „Gazeta Górska”. R. XXXII (nr 3 (127) 2024), s. 6. Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie. ISSN 1231-7101. (pol.). 
  70. ↑ Ostatnia wyprawa w bazie filmpolski.pl
  71. ↑ Z góry widać lepiej. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
  72. ↑ Ślady na śniegu. filmpolski.pl. [dostęp 2023-02-04].
  73. ↑ Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie, Przegląd Filmów Alpinistycznych I Dzień Podsumowanie/ Wręczenie nagród [online], Youtube, 7 maja 2022 [dostęp 2023-07-27] (pol.).

Bibliografia

  • Anna Kamińska: Wanda, opowieść o sile życia i śmierci – Historia Wandy Rutkiewicz. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2017. ISBN 978-83-08-06357-6.
  • Elżbieta Sieradzińska, Wanda Rutkiewicz. Jeszcze tylko jeden szczyt, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2018, wyd. 1, ISBN 978-83-65973-18-4.
  • Janusz Kurczab, Leksykon polskiego himalaizmu, z serii Polskie Himalaje, Agora SA – Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2008, ISBN 978-83-7552-383-6.
  • Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004, ISBN 83-7104-009-1.
  • Ewa Matuszewska, Uciec jak najwyżej. Nie dokończone życie Wandy Rutkiewicz, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1999, ISBN 83-20716-35-7.
  • Joanna Bandurska, Więcej o Wandzie Rutkiewicz, Barbara Rusowicz, Wydawnictwo Comer; Toruń 1997, ISBN 83-85149-95-3.
  • Barbara Rusowicz, Wszystko o Wandzie Rutkiewicz, Wydawnictwo Comer & Ekolog; Toruń, Piła 1992, ISBN 83-85149-03-1.