Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Armia Modlin


Armia „Modlin”
Historia
Państwo

 Polska

Sformowanie

23 marca 1939

Rozformowanie

27 września 1939

Nazwa wyróżniająca

Modlin

Tradycje
Kontynuacja

Armia gen. Przedrzymirskiego

Dowódcy
Pierwszy

gen. bryg. Emil Krukowicz-Przedrzymirski

Działania zbrojne
kampania wrześniowa
bitwa pod Mławą
Organizacja
Dyslokacja

Warszawa
Jabłonna
Rembertów
Jeruzal

Rodzaj sił zbrojnych

wojsko

Podległość

Naczelne Dowództwo

Armia „Modlin” – związek operacyjny Wojska Polskiego w kampanii wrześniowej 1939 roku[1].

W czasie kampanii wrześniowej armia dowodzona przez gen. bryg. Emila Przedrzymirskiego walczyła w składzie dwóch dywizji (8. i 20.), Nowogrodzkiej i Mazowieckiej Brygady kawalerii oraz Warszawskiej Brygady ON. Broniła pozycji mławskiej w kierunku na Warszawę. W toku działań została zasilona oddziałami Grupy Operacyjnej „Wyszków” i 33 Dywizji Piechoty. Po walkach nad granicą i na Bugo-Narwi jej dwie dywizje pozostały w obronie Modlina i Warszawy, a pozostałe siły wycofały się na południe i weszły w skład armii gen. Przedrzymirskiego. W jej składzie walczyły w II bitwie tomaszowskiej. GO Kawalerii gen. Andersa stanowiła odwód Naczelnego Dowództwa[2].

Geneza i zadania

Armia została utworzona 23 marca 1939[3].

Pas działania Armii: granica wschodnia – jak zachodnia SGO „Narew“, granica zachodnia: Lidzbark – Sierpc – Dobrzyń nad Wisłą. Zadaniem armii było osłonić kierunki na Warszawę i Płock, w ostateczności bronić linii rzek Narew – Bug – Wisła. Winna utrzymać przedmościa w Modlinie i Pułtusku, a gros sił użyć do osłony kierunku na Warszawę[4][5].

Wskazówki wykonawcze określały, że głównym zadaniem Armii miała być osłona kierunku na Warszawę. Tam też powinny były znaleźć się obydwie dywizje piechoty i jedna brygada kawalerii;. Na kierunku płockim jedna brygada kawalerii. Armia miała wysunąć się jak najdalej do przodu, trzymając dywizje piechoty razem, by nie zostały pobite oddzielnie. Wytyczne informowały też, że Odwód „Wyszków” w sile dwóch dywizji piechoty, jest przewidziany do użycia na obszarze odpowiedzialności Armii. Pas działania Armii miał w pobliżu granicy szerokość 90 km, na pozycji zasadniczej 170 km. Głębokość pasa działania do Wisły wynosiła 90 km[6]. Początkowo dowódcy Armii podlegało bezpośrednio dziewięć jednostek bądź zgrupowań. Były to przedmościa: „Różan”, „Pułtusk”, „Zegrze”, „Modlin” i „Płock”, Mazowiecka Brygada Kawalerii, 20 Dywizja Piechoty, Nowogródzka Brygada Kawalerii i 8 Dywizja Piechoty. Dwa pierwsze przedmościa przeszły faktycznie pod rozkazy dowódcy Odwodu „Wyszków”[7].

Zamiar dowódcy armii

Celem zyskania przestrzeni, dowódca armii zdecydował się wysunąć obronę jak najdalej na północ i przyjąć rozstrzygającą bitwę nie na linii Narwi, Bugu i Wisły, lecz tuż przy granicy z Prusami Wschodnimi na linii Lidzbark – Mława – Krzynowłogi. Trzon obrony stanowiła 20 Dywizja Piechoty rozmieszczona na zawczasu przygotowanych i silnie umocnionych stanowiskach w rejonie Mławy. Lewe skrzydło dywizji osłaniać miała Nowogrodzka Brygada Kawalerii. Winna też dozorować kierunek Lidzbark – Sierpc – Płock. Mazowiecka Brygada Kawalerii osłaniała prawe skrzydło i dozorowała kierunki z Janowa i Chorzel na Krzynowłogi – Przasnysz i Krzynowłogi – Grodzisk – Ciechanów. Odwodowa 8 Dywizja Piechoty miała być rozmieszczona w rejonie Ciechanowa i być w gotowości do działań pod Mławą[4]. W razie konieczności odejścia z pozycji mławskiej gen. Przedrzymirski zamierzał stawić przejściowy opór na dwu kolejnych liniach po Ciechanów, a następnie odskoczyć na linię Wisły[6]. W przypadku wyraźnego głównego uderzenia na kierunku Modlina dowódca armii spodziewał się, że Odwód „Wyszków” będzie uderzał z przedmości na Narwi, a w przypadku zaś zwrotu głównego uderzenia na Narew, Odwód „Wyszków” przejdzie do obrony na Narwi, Armia „Modlin” zaś wykona przeciwnatarcie wychodząc z Zegrza, Modlina i Wyszogrodu[7].

Działania

W oparciu o pozycję mławską Armia miała bronić północnego podejścia do Warszawy od strony Prus Wschodnich. Linię fortyfikacji mławsko-rzęgnowskich obsadziła 20 DP. Pozycji „mławskiej” broniły 78 pp i 80 pp. Szerokość bronionego odcinka przez te pułki wynosiła około 15 km, zaś 79 pp zajmował 10. km odcinek pozycji „rzęgnowskiej”. Między tymi pozycjami był odcinek „martwy” o szerokości około 6 km. W Działdowie rozlokowany był batalion strzelców (III/32 pp) Nowogródzkiej Brygady Kawalerii. Większość sił brygady zajmowała pozycje w rejonie Lidzbarka, gdzie były pobudowane stałe fortyfikacje. Między brygadą a 20 DP była luka o szerokości około 12 – 15 km. Wschodnią „granicę” obrony armii, o szerokości około 22 km, obsadzała Mazowiecka Brygada Kawalerii rozlokowana pomiędzy miejscowościami Krzynowłogą Małą i Ulatowo, praktycznie do rzeki Orzyc. Odwód armii stanowiła 8 DP skoncentrowana w okolicach Ościsłowa, pomiędzy Ciechanowem a Glinojeckiem. Przedmościa w Pułtusku, Zegrzu i Płocku obsadzały bataliony ON.

Bitwa graniczna
1 września

Nieprzyjaciel w sile około czterech wielkich jednostek uderzył z Prus Wschodnich w rejonie Mławy na odcinek 20 Dywizji Piechoty, a w rejonie Krzynowłogi Małej na Mazowiecką Brygadę Kawalerii[8]. W ciężkich walkach 20 DP odparła natarcie, ale Mazowiecka Brygada Kawalerii zmuszona została do opuszczenia Krzynowłogów i cofała się na Przasnysz. W związku z tym dowódca Armii „Modlin” przesunął odwodową 8 Dywizje Piechoty w lukę pomiędzy 20 DP, a Maz. BK[9]. W związku z niemieckim natarciem na prawe skrzydło Armii „Modlin” i jego postępami w rejonie Krzynowłogi w kierunku na Przasnysz, odwód SGO „Narew” przesunięty został za jej lewe skrzydło[9].

Obsada personalna Kwatery Głównej Armii „Modlin”

Obsada personalna Kwatery Głównej Armii „Modlin”[10]

Dowództwo

Adiutantura

  • oficer do zleceń – mjr dypl. Jerzy Zaleski
  • oficer ordynansowy dowódcy – kpt. Antoni Krzysztoporski

Samodzielny Referat Personalny

  • kierownik referatu – mjr piech. rez. Tadeusz II Mierzejewski
  • referent – kpt. Władysław Karbowski
  • referent – kpt. Franciszek Kurbiel
  • referent – por. Jan Leszczyński

Dowódcy broni, etapów i służb podlegli bezpośrednio dowódcy armii

Dowództwo Artylerii

Dowództwo Broni Pancernych

  • dowódca broni pancernych – ppłk br. panc. Michał Piwoszczuk
  • oficer sztabu – mjr br. panc. inż. Romuald Prewysz-Kwinto
  • oficer sztabu – mjr Jan Marian Peters
  • oficer sztabu – kpt. Henryk Drabikowski
Dowództwo Lotnictwa i Obrony Przeciwlotniczej
  • dowódca lotnictwa i OPL armii – płk pil. Tadeusz Prauss
  • szef sztabu – ppłk pil. Bernard Adamecki
  • referent operacyjny – mjr dypl. pil. Bohdan Kleczyński
  • referent wywiadowczy – kpt. dypl. pil. Władysław Polesiński
  • referent łączności obwodowej – por. łącz. Adam Julian Zawiliński
  • referent służby dozorowania – kpt. łącz. rez. Jan Kralik
  • referent techniczny i zaopatrzenia – mjr pil. Kazimierz Benz
  • referent techniczny – ppor. lot. Jan Aleksander Domański
  • referent zaopatrzenia – por. lotn. Mieczysław Galicki
  • referent OPL czynnej – mjr art. Witold Kitkiewicz
  • referent – kpt. art. Feliks Bohdanowicz

Dowództwo Saperów

  • dowódca saperów – ppłk sap. inż. Leon Schmidt-Borudzki
  • oficer sztabu – kpt. Włodzimierz Horoszkiewicz[a]
  • oficer sztabu – kpt. Wiktor Kątkowski
  • oficer sztabu – kpt. Roman Rolnik

Dowództwo Etapów

  • dowódca etapów armii – płk dypl. Henryk Pomazański
  • oficer sztabu – mjr dypl. Witold Grzembo
  • oficer sztabu – kpt. Marek Winter

Szefostwo Służby Sprawiedliwości

Sztab

Oddział I Organizacyjno-Mobilizacyjny

Oddział II Wywiadu

  • szef Oddziału II – ppłk dypl. Włodzimierz Bronisław Peucker
  • oficer sztabu – mjr dypl. Władysław Harland
  • oficer sztabu – mjr dypl. Władysław Mierzyński
  • oficer sztabu – mjr Mieczysław Niemiec
  • oficer sztabu – mjr Kazimierz Tomasik
  • oficer sztabu – kpt. Jan Ludwig
  • oficer sztabu – kpt. Edward Hermann

Oddział III Operacyjny

  • szef Oddziału III – ppłk dypl. Ignacy Wądołkowski
  • oficer sztabu – mjr dypl. Stanisław Mayer
  • oficer sztabu – mjr dypl. Bohdan Olechowski
  • oficer sztabu – mjr dypl. Mieczysław Jurkiewicz
  • oficer sztabu – mjr dypl. Aleksander Mudry
Dowództwo Łączności[11]
  • dowódca Łączności – ppłk dypl. Stanisław Jamka
  • oficer sztabu – mjr Władysław Synoś
  • oficer sztabu – mjr dypl. Jerzy Kurpisz
  • oficer sztabu – kpt. Zygmunt Zubalewicz
  • oficer sztabu – kpt. Tadeusz Lenczowski

Szefostwo Służby Kolejnictwa

  • szef Służby Kolejnictwa – mjr dypl. piech. Edward Izydor Wojciechowski
  • oficer sztabu – mjr Maksymilian Lewin

Służba Geograficzna

  • szef Służby Geograficznej – ?

Służba Broni Chemicznej

  • szef Służby Broni Chemicznej – ?

Kancelaria

  • kierownik kancelarii – kpt. Stanisław Jackowski
  • zastępca kierownika – kpt. Marian Wondraczek

Kwatermistrzostwo

Oddział IV Zaopatrzenia

  • szef Oddziału IV – mjr dypl. Ernest Buchta
  • oficer sztabu – mjr dypl. Franciszek Buczek
  • oficer sztabu – kpt. dypl. Stanisław Niewiarowski
  • oficer sztabu – kpt. dypl. Kazimierz Braliński

Szefostwo Służby Intendentury

  • szef służby intendentury – ppłk int. z wsw Adam Gwido Langner
  • oficer sztabu – ppłk Tadeusz Dąbrowski
  • oficer sztabu – mjr Stefan Głowacz
  • oficer sztabu – kpt. dypl. Arkadiusz Matkowski
  • oficer sztabu – kpt. dypl. Karol Czekaj
  • oficer sztabu – kpt. Stanisław Bigo

Szefostwo Służby Uzbrojenia

  • szef służby uzbrojenia – mjr Karol Józef Modrany
  • oficer sztabu – kpt. Stanisław Misiewicz

Szefostwo Służby Zdrowia

  • szef służby zdrowia – płk dr Jan Pióro
  • oficer sztabu – ppłk dr Kazimierz Łukasiewicz
  • oficer sztabu – mjr rez. dr Jan Woźniakowski
  • oficer sztabu – kpt. dr Cyryl Mockało

Dowództwo Żandarmerii

Dowództwo Taborów

  • dowódca taborów armii – mjr Józef Zając
  • oficer sztabu – kpt. Alojzy Litwora
  • oficer sztabu – rtm. Jan Brzeżański
  • oficer sztabu – rtm. Jan Zawadzki
  • szef Służby Duszpasterstwa Wyznania Rzymskokatolickiego – starszy kapelan ks. Stanisław Małek
  • kapelan greckokatolicki – ?
  • szef Służby Duszpasterstwa Wyznań Niekatolickich – mjr Leon Mackiewicz
  • rabin – ?
  • kapelan prawosławny – ?
  • kapelan ewangelicki – ?
  • szef Służby Poczt Polowych – Bolesław Szczurek

Komenda Kwatery Głównej Armii

Witold Rosołowski (przed 1934)
  • komendant Kwatery Głównej Armii – ppłk Witold Rosołowski
  • zastępca komendanta – kpt. Kozicki
  • zastępca komendanta – kpt. Walter
  • adiutant komendanta – ppor. Zaborowski
  • lekarz – por. dr Kaczyński
  • oficer żywnościowy – ppor. rez. Olszewski
  • oficer płatnik – ppor. rez. Czarnecki
  • oficer kurier – por. Roman Jaworski
  • oficer kurier – por. rez. Srocki
  • oficer kurier – ppor. rez. Włodarkiewicz

Ordre de Bataille Armii „Modlin” 1 września 1939

Obszar Warowny „Modlin”
  • III batalion 32 pułku piechoty
  • IV batalion 32 pułku piechoty
  • V batalion 32 pułku piechoty
  • VI batalion 32 pułku piechoty
  • VII batalion 32 pułku piechoty
  • batalion marszowy 56 pułku piechoty
Przedmoście „Płock”
Przedmoście „Wyszogród”
  • dowódca załogi – kpt. Kuźmiński
  • 1 kompania
Przedmoście „Zegrze”
Przedmoście „Pułtusk”
Przedmoście „Różan”
Artyleria
Bronie pancerne
Lotnictwo i Obrona Przeciwlotnicza Armii „Modlin”
Saperzy
  • 60 batalion saperów typ I (bez kompletu środków minersko-zaporowych i przeprawowych) mob. w CWSap. w Modlinie
  • kompania mostów ciężkich typ II (konna) nr 17 mob. batalion mostowy w Modlinie
    • dowódca kompanii – por. Maciej Szonert
  • kompania Mostów Ciężkich typ II (konna) nr 19 mob. batalion mostowy w Modlinie
    • dowódca kompanii – por. Wiesław Stepanoff
  • ciężka kolumna pontonowa typ I (motorowa) nr 11 mob. batalion mostowy w Modlinie
  • pluton przepraw rzecznych typ I nr 12 mob. batalion mostowy w Modlinie
    • dowódca plutonu – por. Michał Jankiewicz
  • pluton przepraw rzecznych typ II nr 14 mob. batalion mostowy w Modlinie
    • dowódca plutonu – por. Tadeusz Łochowski
  • lekka kolumna pontonowa typ II nr
  • lekka kolumna pontonowa typ II nr
  • rezerwowa kompania saperów nr 111
  • rezerwowa kompania saperów nr 112
  • rezerwowa kompania saperów nr 113
  • rezerwowa kompania saperów nr 138
  • rezerwowa kompania saperów nr 115 na Przedmościu „Różan”
  • rezerwowa kompania saperów nr
  • rezerwowa kompania saperów nr
  • pluton mostowy 4-tonowy nr 60 mob. w CWSap. w Modlinie
  • pluton mostowy 4-tonowy nr
  • szefostwo fortyfikacji typ I Modlin mob. w CWSap. w Modlinie
  • dowództwo grupy fortyfikacyjnej nr mob. w CWSap. w Modlinie
  • dowództwo grupy fortyfikacyjnej nr mob. w CWSap. w Modlinie
  • samodzielny pluton elektrotechniczny nr mob. batalion elektrotechniczny w Modlinie
  • samodzielny pluton elektrotechniczny nr mob. batalion elektrotechniczny w Modlinie
  • pluton elektrotechniczny specjalny nr mob. batalion elektrotechniczny w Modlinie
  • grupa Wojsk Kolejowych nr 53 sformowana 31 VIII 1939 przez 1 batalion mostów kolejowych w Krakowie
    • dowódca grupy – kpt. Włodzimierz Wojciechowski
    • kompania mostów kolejowych nr 22 mob. w 2 batalionie mostów kolejowych w Legionowie, w I rzucie mob. powszechnej, -5-
      • dowódca kompanii – kpt. Filip Krajewski
  • pociąg elektrogeneratorowy normalnotorowy nr 12 mob. w batalionie silnikowym w Modlinie, w II rzucie mob. powszechnej, X+3
  • pociąg elektrogeneratorowy normalnotorowy nr 19 mob. w batalionie silnikowym w Modlinie, w II rzucie mob. powszechnej, X+5
Łączność[11][13][14][b]
  • kompania radio nr 2[c] – por. łącz. Platonoff[17] (?)
  • kompania stacyjna nr 2 – por. łącz. Konrad Bogacki
    • dowódca I plutonu – ppor. łącz. Tadeusz Stanisław Bugaj
    • zastępca dowódcy I plutonu – plut. pchor. / ppor. łącz. Zdzisław Lipniacki
    • dowódca II plutonu – ppor. łącz. rez. Matecki, a po kilku dniach ppor. łącz. rez. Świętosławski (?)
    • dowódca III plutonu – plut. pchor. Jan Woronowicz
    • dowódca IV plutonu – plut. pchor. Kazimierz Woicki
  • kompania telefoniczno-budowlana nr 2 – por. łącz. rez. inż. Lech Bohdan Sierzpowski
    • dowódca plutonu – ppor. łącz. rez. Seweryn Kempfi[18]
  • kompania telefoniczno-kablowa nr 2 – ppor. łącz. Paweł Franciszek Józef Wilhelm Zimny
  • kompania telefoniczno-kablowa nr 3 – por. łącz. rez. Karol Wójcik[d][e]
  • kompania telefoniczno-kablowa nr 6[f] – por. Becker[17] (?)
  • samodzielna drużyna gołębi pocztowych nr 2[g]
  • samodzielna drużyna gołębi pocztowych nr 5
  • park łączności nr 2[h] – por. łącz. rez. inż. Stanisław Jan Teichfeld[i]
Kwatera Główna Armii nr 31 mobilizowana przez DOK I
  • kompania asystencyjna nr 204
  • kompania gospodarcza
  • kolumna samochodów osobowych nr 11 mob. przez 3 batalion pancerny
  • pluton pieszy żandarmerii nr 139
  • sąd polowy nr 74 mobilizowany przez DOK I
  • sąd polowy nr 75 mobilizowany przez DOK I
Służby
  • Dowództwo Grupy Marszowej Służb typ I nr 11[j]
    • dowódca grupy – kpt. Ziembiński[27]
    • adiutant – ppor. tab. rez. Jerzy Edward Bormann
    • lekarz weterynarii – por. rez. lek. wet. Roman Kurowiecki
  • park intendentury nr 161

Łącznie armia liczyła:

  • 28 batalionów piechoty
  • 37 szwadronów kawalerii
  • 180 dział
  • 12 dział przeciwlotniczych
  • 26 czołgów różnych typów
  • 1 pociąg pancerny
  • 31 samolotów różnych typów

Uwagi

  1. ↑ T. Jurga i W. Karbowski podali błędnie, że oficerem Dowództwa Saperów był kpt. Władysław Horoszkiewicz. Faktycznie oficerem korpusu saperów był kpt. Włodzimierz Horoszkiewicz, natomiast kpt. rez. Władysław Horoszkiewicz był oficerem łączności i został zamordowany w Katyniu.
  2. ↑ Wg T. Jurgi i W. Karbowskiego w składzie armii miał być także samodzielny pluton radio nr 9[15], lecz oddział o tej nazwie nie figurował w planie mobilizacyjnym „W”.
  3. ↑ Kompania radio nr 2 była mobilizowana przez Pułk Radiotelegraficzny w Warszawie, w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem żółtym[16].
  4. ↑ Por. łącz. rez. Karol Wójcik ur. 25 sierpnia 1896. Na stopień porucznika został mianowany ze starszeństwem z 19 marca 1939 i 13. lokatą w korpusie oficerów rezerwy łączności[19].Zmarł 22 września 1939 we wsi Sołotwyno (węg. Aknaszlatina). Został pochowany na cmentarzu w Máramarossziget[18].
  5. ↑ Wg T. Jurgi i W. Karbowskiego dowódcą 3. kompanii łączności do 6 września 1939 był kpt. Lau[17]. Prawdopodobnie autorzy wymienili kpt. łącz. rez. Marka Lau ur. 18 kwietnia 1891[20]. Marek Lau s. Maksymiliana r. 1892 zmarł 2 listopada 1939 w Obozie NKWD w Putywlu.
  6. ↑ Wg T. Jurgi i W. Karbowskiego miała być „8 kompania telefoniczna kablowa”[17], lecz mobilizacja kompanii telefoniczno-kablowej nr 8 została przeniesiona z Zegrza do Kadry 2 Batalionu Telegraficznego w Krasnymstawie z równoczesną zmianą grupy i terminu mobilizacji (do maja 1939 w I rzucie mobilizacji powszechnej, a później w grupie jednostek oznaczonych kolorem czarnym)[21]. Generał Stanisław Mayer ówczesny oficer Oddziału III Sztabu Armii „Modlin” z jednostek łączności armii zapamiętał jedynie kompanię „nr 6”[22].
  7. ↑ Samodzielna drużyna gołębi pocztowych nr 2 (bez 2. gołębnika) była mobilizowana przez kompanię łączności Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie, natomiast 2. gołębnik mobilizowała kompania łączności 30 DP w Brześciu nad Bugiem[23].
  8. ↑ Park łączności nr 2 był mobilizowany (bez działu radiotechnicznego) przez Centrum Wyszkolenia Łączności z 1 Batalionem Telegraficzny w Zegrzu, w II rzucie mobilizacji powszechnej, natomiast dział radiotechniczny parku łączności nr 2 mobilizował Pułk Radiotelegraficzny w Warszawie, w I rzucie mobilizacji powszechnej[24].
  9. ↑ Por. łącz. rez. inż. Stanisław Jan Teichfeld ur. 8 lutego 1898[25]. W czasie kampanii wrześniowej dostał się do niemieckiej niewoli. Przebywał w Oflagu VII A Murnau[18]. Wg T. Jurgi i W. Karbowskiego por. Teichfeld miał być dowódcą 2. kompanii łączności[17].
  10. ↑ Dowództwo Grupy Marszowej Służb typ I nr 11 było mobilizowane przez 1 Dywizjon Taborów w Małkini, w I rzucie mobilizacji powszechnej[26].

Przypisy

  1. ↑ Porwit 1983 ↓, s. I/88.
  2. ↑ Zawilski 2019 ↓, s. 786.
  3. ↑ Sobczak 1975 ↓, s. 23.
  4. ↑ a b Kirchmayer 1946 ↓, s. 38.
  5. ↑ Kozłowski (red.) 1979 ↓, s. 260.
  6. ↑ a b Porwit 1983 ↓, s. 88.
  7. ↑ a b Porwit 1983 ↓, s. 89.
  8. ↑ Stachiewicz 1998 ↓, s. 466.
  9. ↑ a b Stachiewicz 1998 ↓, s. 468.
  10. ↑ Jurga i Karbowski 1987 ↓, s. 438-440.
  11. ↑ a b Leonard 1991 ↓, s. 223.
  12. ↑ Tadeusz Kurzeja, Sprawozdanie z kampanii wrześniowej 1939 roku, Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, sygn. B.I.19b, s. 197-201.
  13. ↑ Jurga i Karbowski 1987 ↓, s. 42-43, 441.
  14. ↑ Bogacki 1945 ↓, s. 45.
  15. ↑ Jurga i Karbowski 1987 ↓, s. 43.
  16. ↑ Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 485.
  17. ↑ a b c d e Jurga i Karbowski 1987 ↓, s. 441.
  18. ↑ a b c Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”. Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”. [dostęp 2025-02-02].
  19. ↑ Rybka i Stepan 2021 ↓, s. 740.
  20. ↑ Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 175, 695.
  21. ↑ Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 477-478.
  22. ↑ Mayer 1945 ↓, s. 5.
  23. ↑ Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 503-504.
  24. ↑ Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 477, 486.
  25. ↑ Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 176, 695.
  26. ↑ Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 528.
  27. ↑ Bormann 1945 ↓, s. 59.

Bibliografia