Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Teoria gier


Teoria gier – dział matematyki, zajmujący się badaniem optymalnego zachowania, w ramach sytuacji nazywanej umownie grą, w której bierze udział pewna liczba uczestników. Gra może posiadać w ramach siebie dodatkowe struktury różnego rodzaju; struktury te mogą także zmieniać się w toku samej gry (mogą nimi być np. pewne umowy pomiędzy zawodnikami). Tym samym, gra jest bardzo często rozumiana szeroko; zaś sam zakres tego pojęcia dopuszcza sobą wiele różnych rodzajów m.in. współpracy czy rywalizacji.

Teoria gier jako dziedzina analizująca strategiczne interakcje znajduje szerokie zastosowanie w naukach takich jak ekonomia, informatyka, biologia, nauki polityczne, czy socjologia.

Historia

Za pierwsze początki współczesnej teorii gier uznaje się prace francuskiego matematyka Émile’a Borela, który w latach 20. XX wieku jako jeden z pierwszych podjął próbę matematycznego ujęcia takich sytuacji konfliktowych, w których wynik działania jednego uczestnika zależy od decyzji pozostałych uczestników rozważanej sytuacji[1]. Szczególny przełom w zainteresowaniu środowisk matematycznych teorią gier nastąpił wraz z pracami Johna von Neumanna, który w roku 1928 w jednej ze swoich prac sformułował tak zwane twierdzenie minimaksowe dla gier o sumie zerowej[2][3]. Uzyskane wyniki rozwinął on następnie wraz z ekonomistą Oskarem Morgensternem, zaś ich wspólna praca zaowocowała wydaniem w roku 1944 książki o tytule Theory of Games and Economic Behavior (pol. Teoria gier oraz zachowań ekonomicznych), w której zawarte zostały formalne podstawy teoretyczne dla teorii gier, przedstawionej tam również z punktu widzenia ekonomii (co miało swoje znaczenie dla szerszego wykorzystania przez ekonomistów matematycznych rezultatów teorii gier, dla wykonywania pewnych prognoz gospodarczych oraz dla celów innych zastosowań)[4].

Innym ważnym etapem w rozwoju teorii gier były prace Johna Forbesa Nasha z lat 50., skupione przede wszystkim wokół pojęcia równowagi Nasha. Prace Nasha, choć zostały powszechnie uznane za istotny wkład w rozwój dziedziny, niekoniecznie znajdywały jednak poparcie wśród jemu współczesnych matematyków. Praca, która ostatecznie stała się jego doktoratem, zatytułowana Non-Cooperative Games (pol. Gry niekooperacyjne)[5], którą Nash sporządził (a potem także obronił na Uniwersytecie Princeton) w wieku 21 lat, spotkała się chociażby z krytyką Johna von Neumanna, którego to sam Nash, wkrótce po skończeniu własnych badań, poprosił o konsultacje w sprawie pracy. Von Neumannowi zupełnie nie podobał się pomysł, aby całą teorię pracy oprzeć na założeniu, aby uczestnicy gry nie mogli ze sobą współpracować[6]. Osobiście, Von Neumann koncentrował się w swojej własnej pracy na rezultatach, które jego zdaniem mogłyby okazać się pomocne ludzkości w czasach około-wojennych. Tym samym, podobne założenie w pracy Nasha było w jego ocenie zupełnie oderwane od rzeczywistości i mogło prowadzić wyłącznie do niepraktycznych, a więc nieciekawych, rezultatów.

Charakterystyka

Teoria gier wywodzi się z badania gier hazardowych, i taka jest też jej terminologia, jednak zastosowanie znajduje głównie w:

Zastosowanie teorii gier w biologii przez Johna Maynarda Smitha zaowocowało pojawieniem się ewolucyjnej teorii gier i memetyki, a także nowymi zastosowaniami w naukach, które wcześniej bazowały na teorii gier.

Badania w zakresie teorii gier i jej zastosowań wielokrotnie zostały uznane przez komitet Nagrody Nobla. Herbert Simon otrzymał tę nagrodę w 1978 roku za wkład w rozwój ewolucyjnej teorii gier, w szczególności za koncepcję ograniczonej racjonalności. Komitet nagrody określił te rezultaty jako przełomowe badania nad procesem podejmowania decyzji wewnątrz organizacji gospodarczych oraz teorię ich podejmowania. W 1994 roku tę nagrodę otrzymali John Nash, Reinhard Selten i John Harsanyi za rozwój teorii gier i jej zastosowania w ekonomii.

William Vickrey i James Mirrlees w 1996 zostali uznani za stworzenie modeli przetargów i badanie konfliktów z niesymetryczną informacją uczestników. W 2005 Thomas C. Schelling i Robert J. Aumann otrzymali Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii za zastosowanie teorii gier w naukach społecznych i mikroekonomii (dot. zachowania jednostek i rozwiązywania konfliktów). W roku 2007 Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla za kolejne zastosowania teorii gier w tej dziedzinie dostali Leonid Hurwicz, Eric S. Maskin, Roger B. Myerson.

Chociaż zarówno teoria gier, jak i teoria decyzji, analizują różne sposoby podejmowania optymalnych decyzji, w rozmaitych sytuacjach; to jednak te dwie dziedziny nauki, istotnie się między sobą różnią. Główna różnica jest taka, że w teorii gier działania podejmowane przez każdego z uczestników mają wpływ na pozostałych uczestników gry (sytuacja współzależności społecznej); dodatkowo, gdy gracze podejmują pewną decyzję co do wyboru swoich własnych strategii; to biorą oni także te mogące zajść pomiędzy nimi nawzajem, interakcje, pod uwagę. W teorii decyzji, decyzje mogą być podejmowane w warunkach ryzyka lub niepewności, ale nie zależą one od strategicznych działań osób innych niż decydent.

O teorii gier

Gra to dowolna sytuacja konfliktowa, gracz natomiast to dowolny jej uczestnik. Graczem może być człowiek, ale także na przykład przedsiębiorstwo czy zwierzę — matematyka nie stawia w kwestii ustalenia zakresu pojęcia „gracz”, wyraźnych ograniczeń.

Każda strona biorąca udział w grze, wybiera pewną strategię postępowania, po czym – zależnie od strategii własnej, oraz od poszczególnych strategii innych uczestników – każdy gracz otrzymuje wypłatę w jednostkach użyteczności[7]. Zależnie od gry, jednostki te mogą być reprezentowane przez pieniądze; wzrost szansy na przekazanie własnych genów; czy też cokolwiek innego, może być to nawet „satysfakcja”, definiowana w pewien sposób, w ramach określonej gry. Poszczególnym wynikom gry, także na różnych jej etapach (niekoniecznie dopiero na końcu), zwykle przyporządkowuje się odpowiednio, pewne wartości liczbowe — tak, aby i sama rzeczywistość opisywana przez grę, dała się w pewnym stopniu ująć, w wymiarze liczbowym.

Teoria gier bada, jakie strategie powinni wybrać gracze, żeby osiągnąć najlepsze wyniki.

Gry dzielą się na:

  • gry o sumie stałej (gdy suma wypłat obu graczy jest stała – szczególnym przypadkiem są gry o sumie zerowej) i na gry o sumie zmiennej
  • gry sprawiedliwe (gdy wartość oczekiwana wypłaty każdego z graczy jest taka sama) oraz gry niesprawiedliwe (gdy wartość oczekiwana wypłaty graczy jest różna – najwyższa wygrana jednego z graczy przewyższa najwyższą wygraną drugiego gracza)
  • dwuosobowe i wieloosobowe
  • gry, w których gracz podejmuje decyzję o wybraniu strategii bez wiedzy o decyzjach przeciwników (gra w postaci normalnej), oraz na gry, w których gracz taką wiedzę posiada (jeśli dany gracz nie zaczyna pierwszy, to ten gracz wie, co zrobili przeciwnicy, a zatem jego decyzja następuje po ruchach przeciwników).
  • gry, w których każdy gracz ma pełną informację o wypłacie wszystkich graczy, oraz na gry, w której nie ma pełnej informacji
  • gry o skończonym i nieskończonym czasie rozgrywki.

Teoria gier dwuosobowych o sumie stałej jest najlepiej rozwinięta i daje najbardziej konkretne wyniki.

Podstawowe definicje:

Strategia to kompletny plan działania gracza, uwzględniający wszystkie możliwe sytuacje.

Macierz wypłat

Przykład normalnej formy macierzy wypłat dla gry dwuosobowej i dwóch możliwych strategii
Gracz 2 wybiera lewą kolumnę Gracz 2 wybiera prawą kolumnę
Gracz 1 wybiera górny wiersz 4, 3 -1, -1
Gracz 1 wybiera dolny wiersz 0, 0 3, 4
 Osobny artykuł: Funkcja wypłat.

Zwykle grę obrazuje się za pomocą macierzy wypłat, reprezentującej graczy, ich strategie i wypłaty przypisane tym strategiom. Najogólniej grę można zobrazować za pomocą funkcji wypłat, która przypisuje graczowi wypłatę i jest określona dla wszystkich możliwych kombinacji strategii gracza i strategii jego przeciwników. W przykładzie gry po prawej mamy dwóch graczy; pierwszy może wybrać wiersz, drugi może wybrać kolumnę przedstawionej tablicy. Każdy gracz ma zatem dwie możliwe strategie (dwa wiersze dla Gracza 1 i dwie kolumny dla Gracza 2). Wypłaty określone są w komórkach tablicy, przy czym pierwsza wypłata jest wypłatą gracza wybierającego wiersze (Gracz 1), zaś druga jest wypłatą gracza wybierającego kolumny (Gracz 2). Jeżeli, na przykład, Gracz 1 wybierze górny wiersz, podczas gdy Gracz 2 wybrał lewą kolumnę, Gracz 1 otrzyma wypłatę w wysokości 4, a Gracz 2 wypłatę w wysokości 3.

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ E Borel, La théorie du jeu les équations intégrales à noyau symétrique [Translated as “The theory of play and integral equations with skew symmetric kernels”. Econometrica 21: 97–100, 1953], C. R. Hebd. Séances Acad. Sci. 173 (1921).
  2. ↑ J. von Neumann, Zur Theorie der Gesellschaftsspiele, „Mathematische Annalen”, 100, ISSN 0025-5831 [dostęp 2026-09-01] [zarchiwizowane z adresu 2026-08-30] (ang.).
  3. ↑ J. v. Neumann, Zur Theorie der Gesellschaftsspiele, „Mathematische Annalen”, 100 (1), 1928, s. 295–320, DOI: 10.1007/BF01448847, ISSN 1432-1807 [dostęp 2026-09-01].
  4. ↑ Von Neumann, Theory Of Games And Economic Behavior, 1944 [dostęp 2026-09-01].
  5. ↑ John Nash, Non-Cooperative Games, „Annals of Mathematics”, 54 (2), [Annals of Mathematics, Trustees of Princeton University on Behalf of the Annals of Mathematics, Mathematics Department, Princeton University], 1951, s. 286–295, DOI: 10.2307/1969529, ISSN 0003-486X, JSTOR: 1969529 [dostęp 2026-09-01].
  6. ↑ Ananyo Bhattacharya, The Man from the Future: The Visionary Life of John Von Neumann, 2021, s. 210.
  7. ↑ Gier teoria, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-07-30].