Internetowa Encyklopedia „Wiki”

Transhumanizm


Symbol transhumanizmu

Transhumanizm – ruch filozoficzny i intelektualny opowiadający się za wykorzystaniem technologii do doskonalenia człowieka[1]. Zwolennicy ruchu uznają za możliwe i pożądane fundamentalną poprawę kondycji ludzkiej, w tym eliminację starzenia się i znaczne wzmocnienie zdolności intelektualnych, fizycznych i psychicznych[2]. Wśród kluczowych dziedzin interesu transhumanizmu wymienia się przedłużanie życia, inżynierię genetyczną, nanotechnologię i sztuczną inteligencję[2].

Choć inspiracje transhumanizmu sięgają oświeceniowego racjonalizmu, ruch ukształtował się w drugiej połowie XX wieku[3]. Termin spopularyzował biolog Julian Huxley w 1957 roku[4]. W 1998 roku Nick Bostrom i David Pearce założyli Światowe Stowarzyszenie Transhumanistyczne[3].

Transhumanizm budzi zainteresowanie i krytykę środowisk filozoficznych, religijnych i politycznych[5]. Krytycy z nurtu bioetyki, określani mianem biokonserwatystów, wskazują m.in. na zagrożenie dla równości i godności człowieka[1]. W debacie publicznej transhumanizm bywa łączony z koncepcją postczłowieka, czyli hipotetycznej istoty, której podstawowe zdolności radykalnie przekraczałyby możliwości dzisiejszego człowieka[2].

Historia i prekursorzy

Starożytne mity o przekraczaniu ludzkiej ułomności, takie jak opowieść o Gilgameszu poszukującym nieśmiertelności czy mit o Ikarze, który przypłacił życiem chęć latania, bywają wskazywane jako ideowe zapowiedzi transhumanizmu, choć sam ruch ukształtował się dopiero w XX wieku[6]. W myśli europejskiej pierwszeństwo przypisuje się oświeceniu. Markiz de Condorcet zastanawiał się nad przedłużaniem życia środkami medycyny, zakładając, że postęp gatunku ludzkiego nie ma granic[3]. Benjamin Franklin rozważał możliwość wynalezienia sposobu przywracania tonących do życia w dowolnie odległej przyszłości[3].

Ważnym wątkiem prekursorskim był rosyjski kosmizm. Za założyciela rosyjskiego kosmizmu uznaje się Mikołaja Fiodorowa, twórcę idei wspólnego wskrzeszenia zmarłych i osiągnięcia nieśmiertelności, którego niektórzy współcześni rosyjscy immortaliści uważają za pierwszego transhumanistę[6]. Bywa mu też przypisywane miano ojca światowego transhumanizmu[7]. Idee Fiodorowa kontynuował Konstanty Ciołkowski, uważany za jednego z twórców rosyjskiej kosmonautyki[7].

W XX wieku fundamenty intelektualne ruchu położyli biochemik John Burdon Sanderson Haldane, który w eseju „Daedalus” (1923) opisał biologiczne metody doskonalenia człowieka, i krystalograf John Desmond Bernal, autor wizji przekształcania gatunku ludzkiego w „The World, the Flesh and the Devil” (1929)[3]. Bertrand Russell w eseju „Icarus: the Future of Science” (1924) przedstawił pesymistyczną ocenę skutków rozwoju nauki[3]. Paleontolog i jezuita Pierre Teilhard de Chardin rozwinął koncepcję noosfery, globalnej świadomości, która bywa wskazywana jako duchowy pierwowzór idei osobliwości technologicznej[3]. Wizje Haldane’a i Bernala przedstawiały technologię jako narzędzie świadomego przekształcania gatunku, a polemika Russella przypominała o zagrożeniach — ten podwójny rys stał się później trwałym elementem sporu o transhumanizm[3].

Geneza terminu

Pojęcie transhumanizmu spopularyzował Julian Huxley, pierwszy dyrektor generalny UNESCO. W zbiorze esejów „New Bottles for New Wine” (1957) napisał: „Gatunek ludzki może, jeśli zechce, przekroczyć sam siebie, nie tylko sporadycznie, jednostka tutaj w ten sposób, jednostka tam w inny, ale w całości, jako ludzkość. Potrzebujemy nazwy dla tej nowej wiary. Być może posłuży termin transhumanizm: człowiek pozostający człowiekiem, ale przekraczający sam siebie, przez urzeczywistnianie nowych możliwości swojej ludzkiej natury”[4].

W rodowód pojęcia wpisuje się słowo trasumanar, ukute przez Dantego w pierwszym kantcie Raju na określenie przekraczania ludzkiej natury[8]. Huxley bywa uznawany za autora terminu we współczesnym sensie[6]. Za twórcę nowoczesnej postaci transhumanizmu uznaje się Maxa Mora, który na przełomie lat 80. i 90. XX wieku sformułował go jako „klasę filozofii” zmierzających ku warunkom postludzkim, opartych na rozumie i nauce[9].

Spór budzi też związek transhumanizmu z filozofią Fryderyka Nietzschego i pojęciem nadczłowieka. Bostrom uznaje podobieństwa za powierzchowne, wskazując, że Nietzsche miał na myśli osobową doskonałość, a nie technologiczną transformację gatunku[3]. Stefan Lorenz Sorgner przeciwstawił temu pogląd, że zbieżność pojęcia postczłowieka i nietzscheańskiego nadczłowieka jest istotna, a nie tylko powierzchniowa[10].

Organizacje

Pierwszym środowiskiem nowoczesnego ruchu było pismo „Extropy”, wydane po raz pierwszy w 1988 roku przez Maxa Mora i Toma Morrowa, a założony przez nich w 1992 roku Instytut Ekstropii promował tzw. zasady ekstropii, oparte na ideach nieograniczonej ekspansji i samotransformacji[3][6]. W 1998 roku Bostrom i Pearce założyli Światowe Stowarzyszenie Transhumanistyczne, mające łączyć środowiska transhumanistyczne ponad podziałami politycznymi i nadać ruchowi akademicką wiarygodność[3][6]. Dokumentami założycielskimi stowarzyszenia były deklaracja transhumanistyczna i FAQ transhumanistyczny, a w 2002 roku zmodyfikowano i formalnie przyjęto deklarację[3][11]. W 2008 roku, w ramach rebrandingu, stowarzyszenie przyjęło nazwę Humanity+[12].

W 2012 roku zainicjowano Longevity Party, międzynarodowy ruch polityczny promujący badania nad radykalnym przedłużaniem życia, z inicjatywami organizowanymi w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Izraelu i Europie[13]. Włoski polityk Giuseppe Vatinno, wybrany w 2012 roku, bywa przedstawiany jako pierwszy transhumanista zasiadający w parlamencie[14].

W transhumanizmie zaznaczają się nurty polityczne. James Hughes opisywał demokratyczny transhumanizm, łączący poparcie dla technologii z tradycją socjaldemokratyczną i postulatem równego dostępu do ulepszeń[15]. Ekstropianizm początkowo miał wyraźnie libertariański charakter, choć More w późniejszych latach odszedł od tego pierwiastka[3].

Założenia i cele

Transhumanizm odrzuca pogląd, że ludzka natura jest stanem ostatecznym, w jakim człowiek ma pozostać[1]. Bostrom kontrastuje to stanowisko z biokonserwatyzmem: transhumaniści opowiadają się za szeroką dostępnością technologii wzmacniających człowieka i szeroką swobodą jednostki w ich stosowaniu, podczas gdy biokonserwatyści sprzeciwiają się wykorzystywaniu technologii do modyfikacji ludzkiej natury[1].

Zwolennicy ruchu przypisują duże znaczenie przedłużaniu życia i walce ze starzeniem. Robert Ettinger w książce „The Prospect of Immortality” (1962) zapoczątkował ideę krioprezerwacji, zakładając, że śmierć może okazać się odwracalna dla medycyny przyszłości[3][16]. Ciała pacjentów przechowują firmy krioniczne, takie jak Alcor Life Extension Foundation, wykorzystując ciekły azot, choć krytycy wskazują, że główną przeszkodę dla przywrócenia życia stanowi złożoność mózgu[16]. Usługi krioprezerwacji są kosztowne: w 2016 roku firma KrioRus pobierała 36 tysięcy dolarów za przechowanie całego ciała[16].

W sferze poznawczej transhumanizm nawiązuje do idei sztucznej inteligencji przekraczającej ludzkie możliwości. Irving John Good pisał w 1965 roku o maszynie ultrainteligentnej, która przewyższyłaby zdolności najlepszych ludzkich umysłów[17]. Bostrom analizuje w tym kontekście ryzyko egzystencjalne, w tym scenariusze wymierania gatunku ludzkiego związane z zaawansowaną technologią[18]. Anders Sandberg i Bostrom opracowali mapę drogową symulacji całego mózgu, czyli przeniesienia struktury mózgu do modelu obliczeniowego[19]. W tym nurcie przekroczenie ludzkich ograniczeń poznawczych ma dokonywać się nie tyle przez ulepszanie biologicznego mózgu, ile przez maszyny przewyższające ludzki intelekt albo przeniesienie umysłu do komputera[17][19].

Ray Kurzweil przewiduje, że rewolucje w genetyce, nanotechnologii i robotyce przyniosą dramatyczny wzrost ludzkiej długości życia, a w 2045 roku nastąpi osobliwość technologiczna, wyznaczona przez powstanie niebiologicznej inteligencji[20]. W bioetyce toczy się natomiast spór o granicę między leczeniem a wzmocnieniem, który w kontekście nowych technologii pozostaje nierozstrzygnięty[5].

Praktyka

Część transhumanistów proponuje konkretne modyfikacje ciała. Kevin Warwick, naukowiec z Coventry University, wszczepił w 2002 roku do nerwów lewego ramienia macierz stu elektrod, łącząc swój układ nerwowy z komputerem. Dzięki niej sterował dłonią robota sygnałami własnego układu nerwowego i przeprowadził pierwszą w pełni elektroniczną komunikację między swoim układem nerwowym a układem nerwowym swojej żony[21]. Przykładem amatorskich eksperymentów tzw. bodyhackerów jest antena Neila Harbissona, przekładająca kolory na dźwięk[22].

Ruch zorganizował się politycznie wokół poparcia dla badań nad przedłużaniem życia[13]. W Rosji powstały komercyjne firmy krioniczne, m.in. KrioRus, oraz ruch „Rosja 2045”, zainicjowany w 2011 roku przez Dmitrija Ickowa, grupujący ponad 20 tysięcy osób[7].

Nurt religijny

Transhumanizm nie ogranicza się do środowisk świeckich. Założona w 2006 roku Mormon Transhumanist Association łączy wiarę mormońską z poparciem dla doskonalenia człowieka[23]. Przy American Academy of Religion działa grupa badawcza poświęcona transhumanizmowi i religii[24]. Badacze wskazują też religijne pierwiastki samej idei, w tym kosmiczną wizję Teilharda de Chardina[3].

Krytyka

Główny nurt krytyki reprezentują biokonserwatyści, do których zalicza się m.in. Leona Kassa, Francisa Fukuyamę, George’a Annasa, Jeremy’ego Rifkina i Billa McKibbena[1]. Ich zdaniem technologiczne modyfikowanie ludzkiej natury grozi utratą godności, a aby zapobiec zsunięciu się po równi pochyłej ku ostatecznie zdegradowanemu stanowi postludzkiemu, postulują szerokie zakazy na obiecujące technologie wzmacniania człowieka[1]. Sam Bostrom zaznacza jednak, że zwięzłe scharakteryzowanie tego obozu pomija istotne niuanse różnicujące poszczególnych autorów[1].

Kass argumentuje, że dążenie do bezwiecznych ciał i uszczęśliwionych dusz pomija wartość skończoności ludzkiego życia, i pyta, czy w odruchu wstrętu wobec takich technologii nie tkwi ukryta mądrość moralna[25]. Fukuyama określił transhumanizm mianem najniebezpieczniejszej idei świata i ostrzegał, że jego realizacja podważy fundament równości prawnej, oparty na przekonaniu o wspólnej ludzkiej naturze[26]. W literaturze akademickiej podnosi się, że genetyczne projektowanie potomstwa zagraża samorozumieniu gatunku ludzkiego, a ulepszenia mogą podkopywać autentyczność dokonań człowieka[5]. Annas, Andrews i Isasi zaproponowały traktowanie klonowania ludzi i dziedzicznych modyfikacji genetycznych jako zbrodni przeciwko ludzkości, by ograniczyć ryzyko powstania gatunku postludzkiego[1].

Krytycy wskazują też pokrewieństwo transhumanizmu z eugeniczną ideologią. Ruch odrzuca takie skojarzenia, powołując się na różnicę między przymusowymi programami państwowymi, takimi jak przymusowa sterylizacja dziesiątek tysięcy osób w Stanach Zjednoczonych w XX wieku, a wyborem indywidualnym[6][3]. Bostrom odpowiada, że nie każda zmiana ludzkiej natury jest postępem, a godność przysługuje także życiu postludzkiemu[1].

W debacie politycznej pojawiają się stanowiska krytyczne wobec transhumanizmu. W brytyjskiej Izbie Gmin w 2019 roku Jon Cruddas ostrzegał, że współczesny transhumanizm głosi, iż zmiana technologiczna stwarza możliwość przekroczenia ludzkiego położenia, a politycy będą musieli bronić rozpoznawalnego ludzkiego stanu[27]. W 2025 roku amerykański senator Josh Hawley oświadczył we wrześniu 2025 roku na konferencji National Conservatism, że amerykanizm i transhumanistyczna rewolucja nie mogą współistnieć[28].

Stanowisko religijne wyraził Watykan. Międzynarodowa Komisja Teologiczna w dokumencie „Quo vadis, humanitas?” (2026) opisała transhumanizm jako ruch filozoficzny oparty na przekonaniu, że człowiek powinien wykorzystywać naukę i technikę, by przezwyciężać ograniczenia kondycji ludzkiej, w tym starzenie się i śmierć, i zauważyła, że programowy nacisk na zwiększanie indywidualnych zdolności prowadzi do perspektywy skrajnie antropocentrycznej[29]. Encyklika „Magnifica humanitas” Leona XIV (2026) wymienia transhumanizm i posthumanizm jako wpływowe nurty współczesnej myśli i podkreśla potrzebę odróżnienia obu perspektyw[30].

W literaturze akademickiej transhumanizm odróżnia się ponadto od posthumanizmu. Krytyczny posthumanizm, analizujący skutki technogenezy, bywa przedstawiany jako przeciwwaga dla transhumanistycznych wizji doskonalenia gatunku[6].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ a b c d e f g h i Nick Bostrom, In Defence of Posthuman Dignity, „Bioethics”, 19 (3), 2005, s. 202–214, DOI: 10.1111/j.1467-8519.2005.00437.x [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  2. ↑ a b c What is transhumanism? [online], Humanity+ [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  3. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Nick Bostrom, A History of Transhumanist Thought, „Journal of Evolution and Technology”, 14 (1), 2005 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  4. ↑ a b Transhumanism, [w:] Julian Huxley, New Bottles for New Wine, London: Chatto & Windus, 1957 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  5. ↑ a b c Eric Juengst, Daniel Moseley, Human Enhancement [online], Stanford Encyclopedia of Philosophy, 13 listopada 2025 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  6. ↑ a b c d e f g A Brief History of Transhumanism and its Critics, [w:] Alexander Thomas, The Politics and Ethics of Transhumanism, Bristol: Bristol University Press, 2024, s. 1–31, DOI: 10.51952/9781529239669.ch001 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  7. ↑ a b c Leszek Sykulski, Rosja i postczłowiek. Rosyjski transhumanizm i idea nieśmiertelności [online], geopolityka.net [dostęp 2026-10-11] (pol.).
  8. ↑ Trasumanar (neologism) [online], Danteworlds, University of Texas at Austin [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  9. ↑ Max More, Transhumanism: Towards a Futurist Philosophy [online], maxmore.com, 1990 [dostęp 2026-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2005-10-29] (ang.).
  10. ↑ Stefan Lorenz Sorgner, Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism, „Journal of Evolution and Technology”, 20 (1), 2009, s. 29–42 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  11. ↑ The Transhumanist Declaration [online], World Transhumanist Association [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  12. ↑ Pete Shanks, H+ ≈ Humanity+ ≈ Humanity Plus ≈ WTA ≈ Extropy (etc.) [online], Biopolitical Times, Center for Genetics and Society, 20 października 2008 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  13. ↑ a b Ilia Stambler, The Longevity Party – Who Needs it? Who Wants it? [online], Institute for Ethics and Emerging Technologies, 23 sierpnia 2012 [dostęp 2026-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2012-08-24] (ang.).
  14. ↑ Italy elects first transhumanist MP [online], kurzweilai.net, 26 sierpnia 2012 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  15. ↑ James Hughes, Democratic Transhumanism [online], Transhumanity, 28 kwietnia 2002 [dostęp 2026-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2002-06-11] (ang.).
  16. ↑ a b c Hannah Devlin, The cryonics dilemma: will deep-frozen bodies be fit for new life? [online], The Guardian, 18 listopada 2016 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  17. ↑ a b Irving John Good, Speculations Concerning the First Ultraintelligent Machine, „Advances in Computers”, 6, 1965 [dostęp 2026-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2011-11-28] (ang.).
  18. ↑ Nick Bostrom, Existential Risks: Analyzing Human Extinction Scenarios and Related Hazards, „Journal of Evolution and Technology”, 2002 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  19. ↑ a b Anders Sandberg, Nick Bostrom, Whole Brain Emulation: A Roadmap [online], Future of Humanity Institute, University of Oxford, 2008 [dostęp 2026-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2025-08-05] (ang.).
  20. ↑ Ray Kurzweil, A Singularity Q&A [online], writingsbyraykurzweil.com [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  21. ↑ Kevin Warwick, Mark Gasson, Benjamin Hutt, The Application of Implant Technology for Cybernetic Systems, „Archives of Neurology”, 60 (10), 2003, s. 1369–1373, DOI: 10.1001/archneur.60.10.1369, PMID: 14568806 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  22. ↑ Tim Adams, When man meets metal: rise of the transhumans [online], The Guardian, 29 października 2017 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  23. ↑ About [online], Mormon Transhumanist Association [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  24. ↑ Transhumanism and Religion Group [online], American Academy of Religion [dostęp 2026-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2013-01-12] (ang.).
  25. ↑ Leon Kass, Ageless Bodies, Happy Souls: Biotechnology and the Pursuit of Perfection, „{{{czasopismo}}}” (1), The New Atlantis, 2003 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  26. ↑ Francis Fukuyama, Transhumanism, „Foreign Policy” (144), 2004, s. 42, DOI: 10.2307/4152980, JSTOR: 4152980 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  27. ↑ Jon Cruddas, Internet of Things (Regulation) [online], Hansard, House of Commons, 3 października 2019 [dostęp 2026-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2025-02-13] (ang.).
  28. ↑ Josh Hawley, ICYMI: Sen. Hawley Warns AI Threatens the Working Man at NatCon5 [online], hawley.senate.gov, 2025 [dostęp 2026-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2026-07-11] (ang.).
  29. ↑ Quo vadis, humanitas? Thinking through Christian Anthropology in the Face of Certain Scenarios for the Future of Humanity [online], Międzynarodowa Komisja Teologiczna, 4 marca 2026 [dostęp 2026-10-11] (ang.).
  30. ↑ Leon XIV, Magnifica humanitas [online], Stolica Apostolska, 15 maja 2026 [dostęp 2026-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2026-10-10] (ang.).